ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀମାନେ ଶିବ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ପାଇଁ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିଲେ, ସେଠି ଏକ ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଧ୍ୟାନର ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ଗୁରୁ କହିଲେ—“ପ୍ରଥମେ ତୁମେ ଗୋଡ଼ ଚାରିପାଖରେ ଆସ୍ତେ-ଆସ୍ତେ, କିମ୍ବା ବେଶି ଦ୍ରୁତ ନୁହେଁ, ନ ଦେରିରେ, ଆଙ୍ଗୁଠି ଚଟକାଇ ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ମାପ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତିର ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ, ନାଡୀଶୁଦ୍ଧି ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଉଚିତ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇପ୍ରକାର—ବୀଜସହିତ ଏବଂ ବୀଜ ବିନା। ବୀଜ ବିନା ପ୍ରାଣାୟାମ ମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ବିନା, ଯେଉଁଠି ବୀଜ ଥାଏ, ତାହା ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଅନୁସରିତ ହୁଏ। ବୀଜସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୀଜ ବିନା ଚାପେ ଏକ ଶତ ଗୁଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିକାରଣରୁ ଯୋଗୀମାନେ ବୀଜସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ଓ ବ୍ୟାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ଶରୀରରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ଚଳାଚଳ କରାଯିବାରୁ ପ୍ରାଣ ନାମ ହୋଇଛି। ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଅପାନ ନିମ୍ନମୁଖୀ ଚଳେ, ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ତାହାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଉଦାନ ଶରୀରର ମୂଳବିନ୍ଦୁକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ, ସମାନ ସମସ୍ତ ଶରୀରକୁ ସମତୁଳିତ କରେ। ଏହି ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବି ଦେଖାଯାଏ—ନାଗ ଡକା ଦେବାରେ, କୂର୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବାରେ, କୃକଳ ଛିଙ୍ଗୁରି ଦେବାରେ, ଦେବଦତ୍ତ ଜମାଇ ଦେବାରେ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ମୃତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ସମସ୍ତେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଏହାର ମାପ ଅପାର। ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଦହିଦେଇ, ଅଭ୍ୟାସୀଙ୍କ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ—ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ କଫ କମିଯାଏ, ବେଶି ଖାଇପାରିବା ଶକ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ଆସେ। ଦେହ ହଲୁକ, ଚଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ସାହୀ, ସ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୋଗ ନାଶ, ଶକ୍ତି, ତେଜସ୍ୱିତା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଉପଜାଏ। ଦୃଢତା, ବୁଦ୍ଧି, ଯୌବନ, ସ୍ଥିରତା, ପ୍ରସ୍ପଷ୍ଟତା, ତପଃ ଦ୍ୱାରା ପାପ ନାଶ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ବ୍ରତ ପାଳନ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ପ୍ରାଣାୟାମର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଲୀନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଅଭ୍ୟାସୀ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ବିଷୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରେ, ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଫଳକୁ ଦେଇଥାଏ। ଏହିକାରଣରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଚାହାଯାଏ, ତାହା ସମ୍ଯମ ଓ ବିବେକ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର। ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେପରି ଦୃତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଦ୍ରୁତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଧାରଣା ମାନେ ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା। ଏହି ସ୍ଥାନ କେବଳ ଶିବ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ମନ ବିଷୟରୁ ଚଞ୍ଚଳ ହେଉନାହିଁ, ଏହି ହେଉଛି ସଠିକ୍ ଧାରଣା। ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ମନର ସ୍ଥିରତା ଆସେ। ଏହିପରି, ମନକୁ ଧାରଣା ଅଭ୍ୟାସରେ ସ୍ଥିର କରିବା ଚାହିଁ। ଧ୍ୟାନରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରିବା ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଚାର ନଥାଏ, ଏହି ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ। ଧ୍ୟାନର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ, ଶିବ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ଶୁଭ ଦାତା। ଅଥର୍ବଣ ଉପନିଷଦରେ ଯେପରି ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ସେପରି ଶିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ, ଶିବ ଓ ଶିବା, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ ଓ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ। ପ୍ରକାଶିତ ଓ ସ୍ମୃତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ସବୁଠି ବିଦ୍ୟମାନ, ସଦା ଉଚ୍ଚାରିତ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଧ୍ୟାନର ଦୁଇ ପ୍ରଧାନ ଫଳ ଅଛି—ପ୍ରଥମ ମୁକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧି। ଧ୍ୟାନର ଏହି ଦୁଇଁ ପ୍ରଭାବ ଅବଶ୍ୟ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଧ୍ୟାନୀ, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟେୟ ଓ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଟି ଜାଣି, ଯୋଗବିଦ୍ୟାର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧୈର୍ୟ, ଅଲୋଭ, ଓ ସଦା ଉତ୍ସାହୀ, ସେଉଁଠି ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରେ କ୍ଳାନ୍ତି ହେଲେ ପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଧ୍ୟାନରେ କ୍ଳାନ୍ତି ହେଲେ ପୁନଃ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଇଁରେ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଯୋଗ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ରତା ବାରୋଟି ଶ୍ୱାସ ସମୟ ଯାଏ; ଧ୍ୟାନ ଏକାଗ୍ରତାର ବାରୋ ଗୁଣା; ଏହି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଗୁଣା ହେଉଞ୍ଜାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ସମାଧି ଯୋଗର ଶେଷ ଅଙ୍ଗ। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ଧ୍ୟାନବସ୍ତୁ ଅଚଳ ରହିଯାଏ ଏବଂ ଚେତନା ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ଏହିକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମନ ଧ୍ୟାନବସ୍ତୁରେ ଲୀନ ହୁଏ, ଯୋଗୀ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏମିତି ସମାଧିରେ ବସିଥିବା ଯୋଗୀ ମୋକ୍ଷାଗ୍ନି ପରି ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ। ସେ ନ ଶୁଣେ, ନ ଘ୍ରାଣ କରେ, ନ କଥା କହେ, ନ ଦେଖେ, ନ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେ, ମନ କିଛି ଚିନ୍ତା କରେନାହିଁ। ସେ କିଛି ବିବେଚନା କରେନାହିଁ, ବନ୍ଧନରେ ନୁହେଁ, ଲାଠି ପରି ଅଚଳ ରହେ। ଏହିପରି ନିଜକୁ ଶିବରେ ଲୟ କରିଦେଲେ, ସେ ସମାଧିସ୍ଥ ଯୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ନିରବାତ ଶ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ରହେ, ସେପରି ସମାଧିସ୍ଥ ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ନାହିଁ।