ଏକ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ପରିବେଶରେ ଏକ ଯୋଗୀ ନିଜ ଶରୀର ଭିତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପ୍ରୟାସ କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ 'ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ତିନି ପ୍ରକାରର— ରୋଚକ (ବାହାର କରିବା), ପୂରକ (ଭିତରେ ଭରିବା), ଓ କୁମ୍ଭକ (ରଖିବା) । ଯୋଗୀ ଏକ ନାକକୁ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଚାପ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ନାକ ଦ୍ୱାରା ଗାଁଠିରୁ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିବାକୁ ଶିଖିଲେ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା 'ରେଚକ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ । ତାପରେ, ଯୋଗୀ ନାକ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଭରି ଶରୀରକୁ ଭଲ ଭାବରେ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା 'ପୂରକ' । ତୃତୀୟ ପଦ୍ଧତିରେ, ଯୋଗୀ ଶ୍ୱାସକୁ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ରଖି, କୌଣସି ଚଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା 'କୁମ୍ଭକ' । ଏହି ତିନି ପ୍ରକ୍ରିୟା— ରେଚକ, ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ— ଅତି ଶୀଘ୍ର କିମ୍ବା ଦିର୍ଘ କାଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଏହି ନିୟମରେ ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧ କରିବା ଶିଖନ୍ତି । ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ ନାଡୀସ୍ନାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତାପରେ ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏକାଗ୍ର ଇଚ୍ଛା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରାଯାଏ । ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧ କ୍ରମ 'କନ୍ୟକ' ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ଶିଖାଯାଏ— ମାପ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ । 'କନ୍ୟକ' ଚାରି ଭାଗ ଓ ବାରଟି ମାପରେ, 'ମଧ୍ୟମ' ଦୁଇ ଗୁଣା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଚବିଶ ମାପରେ, 'ଉତ୍ତମ' ତିନି ଗୁଣା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଛବିଶ ମାପରେ, ଏବଂ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ 'ପ୍ରାଣାୟାମ' ଅଭ୍ୟାସରେ ଘମ, କମ୍ପନ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ । ଉତ୍ତମ ଯୋଗୀଙ୍କ ଭିତରେ ଆନନ୍ଦ, ରোমାଞ୍ଚ, ଅଶ୍ରୁ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ଚକ୍ର୍ତି, ଅବସାନ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଶ୍ୱାସ ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂତ ଭାବେ ଦେଖିବା ଦରକାର; ନାଡୀସ୍ନାନ ପରେ ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ । ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର— ବୀଜ ସହିତ ଓ ବୀଜ ବିନା । ବୀଜ ବିନା ପ୍ରାଣାୟାମରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ବା ଧ୍ୟାନ ନଥାଏ; ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୀଜ ବିନା ପ୍ରାଣାୟାମ ଠାରୁ ଶତଗୁଣା ଉତ୍ତମ; ଏହି କାରଣରୁ ଯୋଗୀମାନେ ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ କରନ୍ତି । ପ୍ରାଣ, ଅପାଣ, ସମାଣ, ଉଦାଣ, ଓ ବ୍ୟାଣ— ଏହି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ଶରୀରରେ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି । ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ— ଏହି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ଚଳନ କରାଇଥିବା ପ୍ରାଣ । ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାବେଳେ ଅପାଣ ବାୟୁ ତଳ ଦିଗକୁ ଯାଏ; ବ୍ୟାଣ ବାୟୁ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବିସ୍ତାର କରି ଶକ୍ତି ଦେଏ । ଉଦାଣ ବାୟୁ ଶରୀରର ଜୀବନ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଉତ୍ପାତିତ କରେ; ସମାଣ ବାୟୁ ଶରୀରରେ ସମତା ରଖିଥାଏ । ନାଗ ବାୟୁ ଡକା ଦେବାରେ, କୂର୍ମ ବାୟୁ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବାରେ, କୃକଳ ବାୟୁ ଛିଙ୍କିବାରେ, ଦେବଦତ୍ତ ବାୟୁ ଉଁଘିବାରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ । ଧନଞ୍ଜୟ ବାୟୁ ମୃତ ଦେହରୁ ବି ଦୂର ଯାଏ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏହି କ୍ରମରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ ଅପରିମିତ ଫଳ ଦେଏ । ଏହା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ସମୟରେ ଦେହର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଶରୀର ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ । ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଶିଖିଲେ, ଏହାର ଚିହ୍ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ । ତାପରେ ମଳ, ମୁତ୍ର, କଫ କମିଯାଏ; ଅଧିକ ଖାଇପାରିବା ଓ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିପାରିବା ସମର୍ଥତା ଆସିଯାଏ । ଏହା ପରେ ଶରୀର ହଲକା, ତ୍ୱରିତ, ଉତ୍ସାହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱର, ରୋଗ ନାଶ, ଶକ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଉପଜାଏ । ଦୃଢ଼ତା, ବୁଦ୍ଧି, ଯୁବତ୍ୱ, ନିଶ୍ଚଳତା, ସ୍ପଷ୍ଟତା, ପାପ ନାଶ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଉପବାସ ଆଦି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ଏକା ଏକ ପ୍ରାଣାୟାମର ଶୋୢ ଭାଗକୁ ବି ତୁଳନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଲିନ ହୋଇଥିଲେ ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ତାଙ୍କର ବିଷୟରୁ ଏକାଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏହା 'ପ୍ରତ୍ୟାହାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ନେଇଯିବାରେ ସମର୍ଥ । ଏହି ଦ୍ୱୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ମିଳିଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଚାହୁଁଥିବା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଥିବା ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଶୀଘ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଦରକାର । ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ, ଧାରଣା ହେଉଛି ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଲଗାଇବା । ଏହି ସ୍ଥାନ କେବଳ ଶିବ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ; ତିନି ଦୋଷ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ମନକୁ ଏହି ଶିବ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ରଖିବା ଦରକାର । ମନ ଯଦି ଉଦ୍ଦିପିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଧାରଣା; ଏହା ନୁହେଁ ତାଲା ଧାରଣା । ଧାରଣା ଅଭ୍ୟାସରେ ପ୍ରଥମେ ମନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଧାରଣା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ନିଶ୍ଚଳ କରିବା ଉଚିତ । ଧ୍ୟାନରେ ନିରନ୍ତର ଶିବ ସ୍ମରଣ ହିଁ ଆଧାର । ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଟୁଟ ରହେ, ଏହା 'ଧ୍ୟାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଧ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଜିନିଷର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନ ଥିଲେ ନିରନ୍ତର ଧାରା ଧ୍ୟାନ; ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ କିଛି ବିସର୍ଜନ କରି, ଶିବ ହିଁ ଶୁଭ ଦାତା । ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଉପରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁ, ଯାହା ଅଥର୍ବଣ ଶ୍ରୁତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହିପରି ଶିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଶିବ ଓ ଶିବା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏହି ଦୁଇ, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁଯାୟୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସଦା ଉଚ୍ଚାରିତ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯଦିଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ । ଏହି ଧ୍ୟାନର ଦୁଇ ଫଳ ଅଛି— ମୁକ୍ତି ପ୍ରଥମ, ଏବଂ ଅଣିମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱିତୀୟ । ଏହି ଦୁଇ ଫଳ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ । ଯୋଗୀ ଚାରି ଜିନିଷ— ଧ୍ୟାନକାରୀ, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟାନ ବିଷୟ, ଧ୍ୟାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ— ଜାଣି, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ ।