ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଙ୍କ ନିର୍ଗୁଣ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଉଥିଲା, ସେଠାରେ ମନ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ରୂପରୁ ଅଲଗା ହୋଇ, କେବଳ ଶିବଙ୍କ ମୂଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେଠି ସେହି ମନର ଚଳନକୁ "ଶୈବ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ମହାଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ମହାଯୋଗ ପାଇଁ, କେବଳ ସେଇ ଲୋକ ଯୋଗ୍ୟ ଯାହାର ମନ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଶ୍ରବ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ଓ ଶୁଣାଯାଏ, ସେସବୁ ଠାରୁ ଅଲଗା ଓ ଅସକ୍ତ। ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଯୋଗ୍ୟତା ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ସେନ୍ସର ଭୋଗବସ୍ତୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଗୁଣ, ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣର ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖିବାକୁ ଶିଖିବେ, ତେବେ ମନ ଆସକ୍ତିହୀନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଯୋଗକୁ ସାରଗର୍ଭରେ ଆଠଟି କିମ୍ବା ଛଅଟି ଅଂଶରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଇଛି: ଯମ, ନିୟମ ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆସନ ଆଦି ଆସନ। ଶ୍ୱାସ-ନିୟମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏହି ଆଠଟି ଯୋଗର ଅଂଶ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏହି ଛଅଟି ଯୋଗର ମୂଳ ଅଂଶ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଶର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ଶିବାଗମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୈବ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି କାମିକା ଆଦି ଆଗମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ କିଛି ପୁରାଣରେ, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଯମ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟମାନ ଲୋକମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପ, ଜପ ଓ ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ନିୟମ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ସ୍ୱସ୍ତିକ, ପଦ୍ମ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ବୀର, ସିଦ୍ଧ, ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଓ ଚିତ୍ତାନୁସାରେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା, ଏହି ଆଠଟି ଆସନ କୁହାଯାଏ। ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଶ୍ୱାସର ନିୟମନକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ, ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର—ରୋଚକ (ବାହାର କରିବା), ପୂରକ (ଭରିବା) ଓ କୁମ୍ଭକ (ଧରିବା)। ଏହି ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାରେ ଏକ ନାସିକା ଅଂଗୁଠିରେ ଚାପ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ନାସିକାରୁ ଗାଢ଼ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିବାକୁ ରେଚକ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବାହାର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଭଲଭାବେ ଭରିବା, ଅନ୍ୟ ନାସିକା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେବାକୁ ପୂରକ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ନ ବାହାର କରାଯାଏ, ନ ଭିତରେ ନିଆଯାଏ, ଏବଂ ଦେହ ଘଟ ଭଳି ଭରି ଅଚଳ ରହେ—ଏହାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ଅଂଶ—ରେଚକ, ପୂରକ ଓ କୁମ୍ଭକ—କୌଣସି ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କିମ୍ବା ବିଳମ୍ବ ନ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏହାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଶିଖିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ ନାଡୀଶୋଧନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଏବଂ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ନିୟମିତ ଅନୁସାରେ କନ୍ୟକା ଆଦି ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଶିଖାଯାଏ—ମାପ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ। କନ୍ୟକା ଚାରି ଭାଗ ଏବଂ ବାରଟି ମାପରେ, ମଧ୍ୟମା ଦୁଇଗୁଣା ନିଗ୍ରହ ଓ ଚବିଶଟି ମାପରେ, ଉତ୍ତମା ତିନିଗୁଣା ନିଗ୍ରହ ଓ ଛବିଶଟି ମାପରେ, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣାୟାମ ପରେ ଗାତ୍ରରେ ଘମ, କାଁପ, ଇତ୍ୟାଦି ହୁଏ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗୀଙ୍କର ମନେ ଆନନ୍ଦ, ଲୋମ ଖଡ଼ିଯିବା, ଚକୁ ଲୁହ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ମୂର୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ଘୁଣ୍ଡିକୁ ଘୁରାଇ, ନ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ନ ବିଳମ୍ବ କରି, ଆଠି ଚଟକି ଦେବାକୁ ଏହାକୁ ମାପ କୁହାଯାଏ। ଏହି ମାପକୁ ଅନୁକ୍ରମରେ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତିରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍। ନାଡୀଶୋଧନ ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଭଲଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇପ୍ରକାର—ବୀଜ ସହିତ ଓ ବୀଜ ବିନା। ବୀଜ ବିନା କହିଲେ ଜପ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ, ବୀଜ ସହିତ ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ସହିତ ଥାଏ। ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୀଜ ବିନା ଚାଉଁ ଶତ ଗୁଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହିପାଇଁ ଯୋଗୀମାନେ ବୀଜ ସହିତ ଶ୍ୱାସ ନିୟମନ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ବାୟୁ। ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ନାମରେ ପ୍ରାଣ ଚଳନ କରେ। ଖାଦ୍ୟ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାବେଳେ ଅପାନ ବାୟୁ ତଳକୁ ଚଳନ କରେ, ବ୍ୟାନ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପି ଥାଏ, ଏବଂ ତାହାକୁ ବଢ଼ାଏ। ଉଦାନ ବାୟୁ ସରୀରର ମୂଳ ସ୍ଥଳକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ, ସମାନ ବାୟୁ ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ସମତୁଳିତ କରେ। ନାଗ ବୁକି ଦେବାରେ ଦେଖାଯାଏ, କୂର୍ମ ଆଖି ଖୋଲିବାରେ, କୃକଳ ଛିଁକିବାରେ, ଦେବଦତ୍ତ ଜମ୍ଭାଇରେ ଦେଖାଯାଏ। ଧନଞ୍ଜୟ ମୃତ ଦେହରୁ ମଧ୍ୟ ବିଦାୟ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପି ରହେ। ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଅପାର ଫଳ ମିଳେ। ଏହା ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସୀଙ୍କର ଦେହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ନିୟମନ ସଠିକ୍ ଭାବେ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ—ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ କଫ କମିଯାଏ, ବେଶି ଖାଇ ପାରିବା ଶକ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ଆସେ। ଦେହ ହଳକା, ତ୍ୱରିତ, ଉତ୍ସାହୀ, ଶବ୍ଦର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ସମସ୍ତ ରୋଗର ନାଶ, ଶକ୍ତି, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ରୂପର ଉନ୍ନତି ହୁଏ। ନିଶ୍ଚଳତା, ବୁଦ୍ଧି, ଯୁବାବସ୍ଥା, ସ୍ଥିରତା, ସ୍ପଷ୍ଟତା, ତପସ୍ଵି ଭାବରେ ପାପ ଧ୍ୱଂସ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବ୍ରତ ପାଳନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣାୟାମର ଏକ ଷୋଡ଼ଶଂଶ ଭାଗ ସମ୍ମିଳିତ ନୁହେଁ, ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତାଙ୍କର ଭୋଗବସ୍ତୁରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ବେଳେ ହୁଏନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏକାସାଥିରେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ତାଙ୍କର ଭୋଗବସ୍ତୁରୁ ନିଗ୍ରହ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିପରି ନିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ ମିଳିଥାଏ, ତେଣୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ସୁଖ ଚାହେଁ, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ତ୍ୱରିତ ନିଗ୍ରହ କରି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ୍। ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ, ଧାରଣା ହେଉଛି ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ରଖିବା।