ଏକ ସମୟର କଥା, ଶିବଭକ୍ତଗଣ ଦେବାଳୟରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନା ଓ ପୂଜା କରିବା ବେଳେ କିଛି ବିଶେଷ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ । ଯଦି ଲିଙ୍ଗ ପାଇଁ ମଞ୍ଚ ନଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ମଞ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭିଷେକ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଶେଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । ଯଦି କୌଣସି ଲିଙ୍ଗ ଜଳିଯାଇଥାଏ, ଖୁଲିଯାଇଥାଏ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥାଏ, ତାହେଲେ ଏହାକୁ ଜଳାଶୟରେ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ମରାମତି କରିହେବ, ତେବେ ଏହାକୁ ଯୋଡ଼ି ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଦରକାର । ଯଦି ମୂର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଲିଙ୍ଗରେ ଦୋଷ ଥାଏ, ତେବେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂଜା କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି, ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ବିଲୀନ କରିବା କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଦିନିକିଆ ପୂଜା ଯଦି ଏକ ଦିନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦୁଇଗୁଣା ପୂଜା କରିବା ଦରକାର; ଦୁଇ ଦିନ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ବିଶେଷ ପୂଜା ଓ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଭଙ୍ଗ ଏକ ମାସରୁ ବେଶି ହେଲେ, କିଛି ମନ୍ତ୍ରୀ ନୂତନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦରକାର କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତ ଅଭିଷେକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଳନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି । ଅଭିଷେକ କ୍ରମରେ, ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି, ଏଠାରେ ଏଠାରେ ମାଟି ମିଶିତ ଜଳରେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତ୍ ପ୍ରକାରେ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଦରକାର । ଏପରେ ଗୋ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଦର୍ଭ ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ଅଭିଷେକ ଜଳରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ୧୦୮ ଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଛିଟାଯିବା ଉଚିତ୍ । ତାପରେ ଫୁଲ ଓ କୁଶା ହାତରେ ଧରି ଲିଙ୍ଗ ଶିର ଉପରେ ରଖି, ପଞ୍ଚଥର ୧୦୮ ଥର ମୂଳମନ୍ତ୍ର ପଠିବା ଦରକାର । ପୁନଃ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଶିରୁ ମଞ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବଡ଼ ପୂଜା କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯଦି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏପରେ, ଏକ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ, କର୍ମ ଓ ଆଚରଣର ମୂଳ ସାର ନିଷ୍କର୍ଷ କରି ଆପଣ ଆମକୁ ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ଏହା ବେଦସମ୍ମତ ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନ । ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗ ଓ ତାହାର ଉପାୟ, ଅଙ୍ଗ, ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ । ଯଦି ଯୋଗ ଶିଖିବା ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯାଏ, ଏମିତି କୌଣସି ଉପାୟ ଅଛି କି, ଯେଉଁଥିରେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ଵୟଂବିନାଶ କରିନଥିବା ସତ୍ୱେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ପାଇପାରିବେ?" ଏହାର କାରଣ, ସମୟ, ଉପାୟ ଓ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ କହନ୍ତୁ ।" ଗୁରୁ ଉତ୍ତର କଲେ, "କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ କରିଛ। ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ । ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତର ଚଞ୍ଚଳତା ନିରୋଧ କରାଯାଏ ଓ ମନ ଶିବମୟ ଶାନ୍ତିରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ 'ଯୋଗ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର । ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ, ସ୍ପର୍ଶଯୋଗ, ଭାବଯୋଗ ଓ ଅଭାବଯୋଗ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'ମହାଯୋଗ' ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ । ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରେ ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ର ଓ ଅବିଚ୍ଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ' କୁହାଯାଏ । ଏହି ଯୋଗ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଲେ 'ସ୍ପର୍ଶଯୋଗ', ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଛାଡ଼ି ଯେତେବେଳେ ଭାବରେ ଦ୍ରଢ଼ ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ଭାବଯୋଗ' କୁହନ୍ତି । ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଶୂନ୍ୟରେ ବିଲୀନ ଭାବିଲେ ଏହା 'ଅଭାବଯୋଗ', ଯାହା ନିରାକାର ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଜଡିତ । ଯେତେବେଳେ କେବଳ ନିର୍ଗୁଣ ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ଚିତ୍ତର ଚଳନ ଶିବମୟ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ 'ମହାଯୋଗ' ବୋଲାଯାଏ । ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୁତି ଉପରୁ ମନ ନିରାସକ୍ତ ହୁଏ, କେବଳ ସେମାନେ ଯୋଗର ଅଧିକାରୀ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଓ ତାହାର ଗୁଣ ଦେଖି ତାହାର ଦୋଷ ଚିନ୍ତା କଲେ, ମନ ନିରାସକ୍ତ ହୁଏ । ସମସ୍ତ ଯୋଗ ସଂକ୍ଷେପରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଷଡଅଙ୍ଗ—ଯଥା ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି । ଯମ—ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ; ନିୟମ—ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପସ୍, ଜପ, ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ । ଆସନ ଅଠ ପ୍ରକାର—ସ୍ଵସ୍ତିକ, ପଦ୍ମ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ଵୀର, ସିଦ୍ଧ, ପର୍ୟଙ୍କ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ । ପ୍ରାଣାୟାମ ତିନି ପ୍ରକାର—ରେଚକ (ବାୟୁ ବାହାର କରିବା), ପୂରକ (ବାୟୁ ଭିତରେ ନେବା), କୁମ୍ଭକ (ନ ନେବା, ନ ବାହାର କରିବା, ଗଡ଼ା ଭଳି ରଖିବା) । ଏହି ତିନି ଅଭ୍ୟାସ ନ ତ୍ୱରିତ, ନ ଅତି ବିଳମ୍ବିତ ହେବା ଉଚିତ୍; ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର । ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ ନାଡୀଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ପ୍ରାଣାୟାମ ଚାରି ପ୍ରକାର—କନ୍ୟକା (୧୨ ମାପ), ମଧ୍ୟମା (୨୪ ମାପ), ଉତ୍ତମା (୨୬ ମାପ), ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାଣାୟାମ ଯାହାରେ ଦେହ ଘମ, କମ୍ପନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସରେ କ୍ଷେମ, ଲୋମ ଦଣ୍ଡିବା, ଅଶ୍ରୁପାତ, ବକବକ, ମୁର୍ଛା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏପରି ଭାବେ ଶିବପୂଜା ଓ ଯୋଗାଭ୍ୟାସର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଓ ଶିବସାକ୍ଷାତ୍କାର ଲାଭ କରିପାରିବ ।