ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ଚିତ୍ରାଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହାପରେ ତାଳପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ପଦାର୍ଥ ବିଛାଇ ଏବଂ ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଏକ କଳଶ ରଖିବା ଦରକାର। ସେହି କଳଶଟିକୁ ଘେରି ଚାରିଦିଗରେ ଚାରିଟି କଳଶ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କଳଶରେ ପାଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏମିତି ସ୍ଥାପନ ଓ ପୂଜା କରି, ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ମାଟି, ପାଣି ଇତ୍ୟାଦି ସହ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପ୍ରତିମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର। ତା’ପରେ ଏହାକୁ ଫୁଲରେ ଢାକି ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ରଖି, ମୁଣ୍ଡରେ ଏକ ଫୁଲ ରଖି ଓ ଅଭିଷେକ ପାଣି ଛିଟାଇବା ଉଚିତ୍। ପୁନର୍ବାର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା, ଜୟଧ୍ୱନି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରି, କଳଶ ଦ୍ୱାରା ଇଶାନ ଓ ବିଦ୍ୟା ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପୂର୍ବବତ୍ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ ଓ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ସଦା ଦେବୀ ସହ ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ, ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାତ୍ର କଳଶ ତାହାର ରୂପ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ରଖି, ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଆଚାର ପୂର୍ବବତ୍ କରିପାରିବେ। ଯଦି ଲିଙ୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ତେବେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍; କିଛି ଅଳ୍ପ ଖରାପ ହେଲେ, ଛିଟାଇ ଓ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। 'ବାଣ' ନାମକ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବେ କି ନାହିଁ, ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଅଛି; ଯାହାକୁ ନିଜେ ଶିବ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ବାଣ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ଦିବ୍ୟ କିମ୍ବା ଋଷି ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଯଦି ପୀଠ ନାହିଁ, ତେବେ ପୀଠ ସ୍ଥାପନ କରି ନିୟମିତ ଛିଟାଇ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏହା ପାଇଁ ବିଶେଷ ସ୍ଥାପନ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଯଦି ଲିଙ୍ଗ ଜଳିଯାଇଛି, ଢିଲା ହୋଇଯାଇଛି କିମ୍ବା ଭାଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ତେବେ ଏହାକୁ ଜଳାଶୟରେ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ମରାମତି ହେବା ସମ୍ଭବ, ତେବେ ଯୋଡ଼ି ଏବଂ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଯଦି ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ଲିଙ୍ଗ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ, ତେବେ ନିୟମିତ ପୂଜା କରି ଦେବତାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି, ହୃଦୟରେ ଯୋଡ଼ିବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍। ଦିନେକି ଦିନ ପୂଜା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ଦୁଇଗୁଣା ପୂଜା କରିବା ଦରକାର; ଦୁଇଦିନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ବିଶେଷ ପୂଜା ଓ ଛିଟାଇ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏକମାସ ଠାରୁ ବେଶି ଦିନ ପୂଜା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, କିଛି ଗୁରୁଜନ ନୂତନ ସ୍ଥାପନ ଆବଶ୍ୟକ କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଛିଟାଇ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ପୂର୍ବବତ୍ ଦେବତାକୁ ଲିଙ୍ଗରୁ ବିୟୋଗ କରି, ମାଟି ମିଶା ପାଣିରେ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶ ପ୍ରକାରେ ସ୍ନାନ କରାଯିବ। ଗୋ-ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଏବଂ ଦର୍ଭା-ପାଣିରେ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ନିର୍ମାଳ୍ୟ ପାଣି ଛିଟାଇ, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ୧୦୮ ଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ। ଲିଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲ ଓ କୁଶ ରଖି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ୧୦୮ ଥର, ପାଞ୍ଚ ଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ। ତା’ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡଠାରୁ ପୀଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଦେବତାକୁ ଆବାହନ କରି ବିଶେଷ ପୂଜା କରିବେ। ଯଦି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ ହେବା ନାହିଁ, ତେବେ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଭାବେ ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ ଓ ଆଚରଣର ତତ୍ତ୍ୱ ସାର ନିକାଳି ସଂକ୍ଷେପରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ବେଦ ସମାନ ଅର୍ଥବାହୀ ଭାବେ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ଏହାର ଆବଶ୍ୟକତା, ଅଙ୍ଗ, ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଯଦି ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ କିଛି ଉପାୟ ଅଛି କି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସ୍ୱ-ବିନାଶ ବିନା ତୁରନ୍ତ ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ? ତୁମେ ଏହାର କାରଣ, ସମୟ, ଉପାୟ, ତା’ର ଭେଦ ଓ ତାଲିକା ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କୁହ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ସଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଆଗ୍ରହପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇ ମନ ଶିବ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଗନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର। ମନ୍ତ୍ର-ଯୋଗ, ସ୍ପର୍ଶ-ଯୋଗ, ଭାବ-ଯୋଗ ଓ ଅଭାବ-ଯୋଗ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାଯୋଗକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ, ଏହିଠିକୁ ମନ୍ତ୍ର-ଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଯୋଗ ଶ୍ୱାସ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ-ଯୋଗ କୁହାଯାଏ; ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ପର୍ଶ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହା ଭାବ-ଯୋଗ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସଂଯୁକ୍ତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଲୟ ଭାବିଲେ, ଏହିଠିକୁ ଅଭାବ-ଯୋଗ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ନିରାକାର ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ। ଯେତେବେଳେ ଗୁଣ-ବିହୀନ ଶିବତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ, ତେବେ ମନର ଚଳନ ଶୈବ ହୁଏ, ଏହିଠିକୁ ଏଠାରେ ମହାଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୁତି ଉଭୟରୁ ମନ ଯାହାର ଅସଙ୍ଗ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଯୋଗର ଅଧିକାରୀ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାହାର ବିଷୟ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା, ମନ ଅସଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ଯୋଗ ସାରଂଶରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଷଡଂଗ ଭାବରେ ଅଛି: ଯମ, ନିୟମ ଓ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆଦି ଆସନ। ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏହି ଅଠ ଅଙ୍ଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୋଗର ଅଙ୍ଗ କହନ୍ତି। ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି—ଏହି ଷଡଂଗ ଯୋଗର ସାର। ଏହି ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଶିବଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୈବ ଶାସ୍ତ୍ର, ବିଶେଷକରି କାମିକ ଏବଂ ଏହା ସଦୃଶ ଆଗମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଏହିପରି, ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ କିଛି ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ତାଦ୍ରୂପ ଭାବେ ଯମ କୁହାଯାଏ।