ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧ୍ୱନି ‘ଉ’ ରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୁଇଟି ରୂପ ବିବେଚିତ ହୁଏ, ଆଉ ‘ମ’ ଧ୍ୱନିରୁ ଶିବ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଘୋଷିତ ହୁଏ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ନୀଳରୁଦ୍ର, ଯିଏ ଶିବ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ସେଉଁଠିଏ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୋହ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ରୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ସଂହାରର କାରଣ ଓ ସବୁ ସମୟରେ ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ—ଏହି ତିନି ଜଣ ଜଗତର କାରଣ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଶିବ ତେଁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ, ଏହି ତିନି କାରଣର ମୂଳ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିନଥିବା ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧି ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଯାହା ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ହେଲା। ଏହିପରି ମୋତେ ଏହି ନାମରେ ପୁକାର କରାଯାଏ, ଯେପରି ଅଥର୍ବଣ, ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ଅନେକ ଶାଖାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବେଦମାନେ ନିଜ ମୁଁହରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଅନୁଭବ ହେଉଥିବା ବେଳେ ସେମାନେ ଏହାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିପାରିନଥିଲେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତି ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂରୀକରଣ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କିଛି ଲିଙ୍ଗରେ ଗୁପ୍ତ ରହିଛି, ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିବା ପରି। ଲିଙ୍ଗରେ ସବୁ ଗୁପ୍ତ ଦେଖି, ଏହାର କୃପାରେ ସେଇ ଦୁଇ ଦେବତା ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ହେଇଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ଛଅଟି ମାର୍ଗର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଓ ପରମ ଧାମ, ଯେଉଁଠାରେ ପରମ ପୁରୁଷ ବାସ କରନ୍ତି। ସେହି ଅପରିମିତ, ନିର୍ବିଭାଗ, ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ବନ୍ଧା ଜଗତର ନିତ୍ୟ ନାଥ। ସେଉଁଠିଏ ଭୟ ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ଅମର ଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଅଲଗା। ସେ ଅତିଶୟ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ, ଅବିଭାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ମନ ଓ ବାଣୀର ସୀମା ପାରେ। ସେ ଏକ ଆଲୋକର ସାର, ଶାନ୍ତ, ଶୁଭ, ସର୍ବ ମଙ୍ଗଳର ନିବାସ, ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାମ। ଏପରି ଦେବତା ଭିରୁପାକ୍ଷଙ୍କୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ଭୟଭିତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି ମସ୍ତକରେ ଧରି କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଜ୍ଞାନୀ କି ଅଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଏହି ଆରମ୍ଭରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛୁ। ଏପରି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଲୁ, ଏଠାରେ ଦୋଷ କାହାର?” “ମୋର ଅଜ୍ଞାନ ରହୁ, ଆପଣ ଥିବା ସମୟରେ କିଏ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ ବା ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କହିପାରିବ?” “ଆମର ବିବାଦ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବଦେବ, ଶୁଭ ହେଉଛି, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ପାଦେ ନମସ୍କାର କରିବା ଫଳଦାୟକ।” “ଆପଣଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ମୋ ପାଖରେ ନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କ ମହିମା ପାଇଁ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିରବତା ଅପରାଧ ନୁହେଁ।” “ଏଠାରେ କ’ଣ କରିବି? ଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜାଣିନାହିଁ, ଯାହା ମନେ ଆସେ ତାହା କହେଁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେଁ।” “କାରଣତ୍ଵ ଆପଣ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ଭୁଲିଗଲି; ମୋହ ଓ ଅଭିମାନରେ ଆପଣ ପୁନି ମୋତେ ଶିଖାଇଲେ।” “ଅଧିକ କଥା କ’ଣ ଦରକାର? ମୁଁ ଗଭୀର ଭୟଭିତ, ହେ ପ୍ରଭୁ, କାରଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି।” “ମହାଦେବ, ଭୟଭୀତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶ କରନ୍ତି ବୋଲି ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଏହି ଦିନ ମୋର ଅପରାଧ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ଶଙ୍କର।” ଏପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାଦେବ ଖୁସି ହୋଇ ମିଷ୍ଟା ହସରେ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ମୋ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଅଭିମାନରେ ଏକାପେକା ଦ୍ୱେଷରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ବିବାଦ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ ଥମିଲାନି, ଫଳରେ ସୃଷ୍ଟି ବିଘ୍ନିତ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଜଗତର କାରଣ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅଭିମାନରେ ବିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ତାହା ଦୂର କରିବାକୁ ମୁଁ ନିଜେ ତୁମ ଅଭିମାନ ଓ ମୋହ ସୃଷ୍ଟି କଲି। ଲିଙ୍ଗ ରୂପ ମହିମା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲା; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ବିବାଦ ଓ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମୋ ଆଜ୍ଞା ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସମୂହ ସହିତ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର। ତୁମ ଦୁହେଁର କାରଣ ଭାବରେ କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ସୂତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ମଣି ଦେଇଥିଲି। ମୁଁ ଯାହା ଶିଖାଇଥିଲି, ଆଜି ତୁମେ ଭୁଲିଗଲା; ଏବେ ମୁଁ ପୁନି ତାହା ଆଜ୍ଞାଦ୍ୱାରା ଦେଉଛି। ଏହା ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ପାଳନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ମହାଦେବ ନାରାୟଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ରାଜା ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ଏହି ପରମ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ଓ ମନ୍ତ୍ର ମଣି ପାଇ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବଦେବଙ୍କ ପାଦେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଭୟ ହୀନ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଭରିଯିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ କୌଣସିଠିକି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଲିଙ୍ଗକୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦୁଃଖରେ ‘ହାୟ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ହଠାତ୍ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। “ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କ’ଣ?” ବୋଲି ଏକାପେକା କହି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ମହିମା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରି ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଲା। ପରମ ମିତ୍ରତା ପାଇ, ଏକାପେକାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେମାନେ ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେଇ ସମୟଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଅସୁର, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ ଓ ନାରୀମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାର ପ୍ରଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।