ଏକ ସମୟରେ, ଶିବ ଦେବ ନିଜ ଦେହରେ ଅନୁଭୂତି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ବସ୍ତୁରୂପେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ। ସାମ ବେଦ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସୁସୁପ୍ତି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହେଇଛି। ଏହି ଅବସ୍ଥା, ଶିବଙ୍କ ଅର୍ଥରେ, ତମସିକ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ; ଅଥର୍ବ ବେଦ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ "ଚତୁର୍ଥ" ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପର ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଶିବ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ "ପଥାତୀତ" ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ତିନି ପଥ, ଅର୍ଥାତ ଶିବ ଜ୍ଞାନର ତିନି ରୂପ, ଏହି ତିନି ବେଦରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଛି। ଏହି ତିନି ଭାବରେ ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଉପାସକ ପ୍ରସ୍ଥ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଦ୍ୱାରା "ଚତୁର୍ଥ" ଅବସ୍ଥାକୁ, ଅର୍ଥାତ ମୋକ୍ଷ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ। ଏହି ପଥାତୀତ ଅବସ୍ଥା ଗୁଣର ଅଭାବରୁ ଆସିଥାଏ, ଏହା ପଥକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ; ଶବ୍ଦ ଏହି ଦୁଇ ଅବସ୍ଥାର ମାପ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଶେଷ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ। ଏହିପରି, ନିଜ ଅର୍ଥର ସ୍ୱାଧୀନତାରେ, ପରମେଶ୍ୱର ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେସବୁ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସାମସ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟସ୍ତି ଦୁଇଟି ଓଁ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହି ଏକ ଅବିନାଶୀ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅର୍ଥର ଚିହ୍ନ। ଏହି ଓଁ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଓଁ, ଓଁକୁ ଶିବ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଚିହ୍ନ ଏବଂ ଚିହ୍ନିତରେ ଅନ୍ୟତା ନାହିଁ, କାରଣ ରୁଦ୍ର ଚିନ୍ତାତୀତ; ଭାଷା ଏବଂ ମନ ତାଙ୍କର ଯାନ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିପାରିନଥିବା ଲୋକମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶିତ। "ଅ" ଏକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ କରାଯାଏ। "ଉ" ଏକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୁଇ ରୂପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ; "ମ" ଏକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଶିବ, ରୁଦ୍ର, ପ୍ରକାଶିତ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାହାଣ ଦିଗରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ବାମ ଦିଗରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ହୃଦୟରୁ ନୀଳରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ଶିବ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ; ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୋହ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ବିନାଶର କାରଣ ଏବଂ ଦୁଇଟିର ନିୟନ୍ତା। ଏହିପରି, ଏହି ତିନି ଦେବତା ଜଗତର କାରଣ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ, ଏବଂ ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ, ତିନି କାରଣର ମୂଳ। ଏହି ଅର୍ଥକୁ ନ ବୁଝି, ରାଗ ଏବଂ ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧି, ଲିଙ୍ଗର ଚିହ୍ନ ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ତାଙ୍କର ଜାଗୃତି ପାଇଁ। ଏହିପରି, ଅଥର୍ବଣମାନେ ଏହି ନାମରେ ମୋତେ ଡାକନ୍ତି; ଋଗ, ଯଜୁର, ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅନେକ ଶାଖାରେ ଏହି ଉଲ୍ଲିଖିତ। ବେଦମାନେ ନିଜ ମୁଁ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଛନ୍ତି; ତଥାପି, ସ୍୵ପ୍ନ ଅନୁଭୂତିରେ ଏହି ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିପାରିନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜାଗୃତି ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଲିଙ୍ଗରେ ଗୁପ୍ତ ରହିଛି, ବେଦରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଭଳି। ଲିଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଦେଖି, ତାହାର କୃପାରେ, ଦୁଇ ଦେବତା ଶାନ୍ତ ମନରେ ଜାଗୃତ ହେଲେ। ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ବିନାଶ, ଷଡ୍ପଥର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ପରମ ଆବାସ, ଆବାସଧାରୀ ପୁରୁଷ; ଅତିପର ବ୍ରହ୍ମ, ଅଖଣ୍ଡ, ଶିବ, ଲୋକର ଶାଶ୍ୱତ ନାୟକ, ବନ୍ଧିତ ଜୀବ ଏବଂ ବନ୍ଧନର ନାୟକ। ସେ ନିର୍ଭୟ, ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ଅବିନାଶୀ, ଭିତରେ ଏବଂ ବାହାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟିରୁ ମୁକ୍ତ। ସବୁ ଅତିକ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ, ସଦା ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଭିନ୍ନ, ଚିହ୍ନ ବିହୀନ, ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ, ଭାଷା ଏବଂ ମନର ପହଞ୍ଚରୁ ବାହାର। ଏକ ଏସେନ୍ସର ଆଲୋକ, ଶାନ୍ତ, ଶିବ, ସଦା ଚମକିବା, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର ଆବାସ, ଏପରି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ। ବିରୂପାକ୍ଷ ଦେବଙ୍କୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ନାରାୟଣ, ଭୟଭିତ ହୋଇ, ହାତ ମୁଣ୍ଡରେ ଯୋଡି, ଭକ୍ତିରେ କହିଲେ— "ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଯାହା ହେଉ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭରେ ସୃଷ୍ଟିତ; ଏପରି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛି, ଏଠାରେ କିଏ ଦୋଷୀ?" "ମୋର ଅଜ୍ଞାନ ରହୁ, ମହାଦେବ, ଆପଣ ଉପସ୍ଥିତ; କିଏ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କହିପାରିବ?" "ଆମ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ପାଦେ ନମନ କଲେ ଫଳ ମିଳେ, ମହାଦେବ।" "ଆପଣଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, କିଏ ଆପଣଙ୍କ ମହିମାକୁ ବଣ୍ଣାଇପାରିବ? ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭକ୍ତମାନେ ଚୁପ୍ ରହିଲେ ଏହା ଦୋଷ ନୁହେଁ।" "ଏଠାରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚିତ? ଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜଣାନଥିଲେ, ଯାହା ମନରେ ଆସିଛି, ତାହା କହୁଛି, ଆପଣଙ୍କୁ ନମନ କରି।" "କାରଣତ୍ୱ ଆପଣ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ଭୁଲିଗଲି; ମୋହିତ ଏବଂ ଅହଂକାରୀ, ଆପଣ ଆଉଥରେ ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।" "ଅଧିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର କି ପ୍ରୟୋଜନ? ମୁଁ ଗଭୀର ଭୟରେ, ମହାଦେବ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି, ଯାହାକୁ ବୁଝିପାରିବା ନୁହେଁ।" "ମହାଦେବ, ଭୟଭିତ ମନେ ଯାହାର ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି, ସେଉଁଥିରେ ଆପଣ ଆଜି ମୋର ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ଶଙ୍କର।" ଏପରି, ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ମହାଦେବ ଖୁସି ହୋଇ, ମୃଦୁ ହାସରେ କୃପାଭରିତ ବାକ୍ୟ କହିଲେ— "ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ, ତମେ ମୋର ମାୟାରେ ମୋହିତ ହେଇଥିଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଅହଂକାରରେ ତମେ ଏକାପେକ ଦ୍ୱେଷରେ ଆସିଥିଲେ।" "ବିବାଦରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ତମେ ବନ୍ଦ କରିନଥିଲେ; ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟି ବିଘ୍ନିତ ହେଲା, ଯଦିଓ ତମେ ଜଗତର କାରଣ।" "ଅଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅହଂକାରରୁ ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଆସିଲା; ତାହା ଦୂର କରିବାକୁ ମୁଁ ନିଜେ ତମେ ମାନ୍ୟତା ଏବଂ ମୋହ ଆଣିଲି।