ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରମୟ ଶରୀରର ନାୟକ, ତିନି ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ ଏବଂ ଦଶଭୁଜାଧାରୀ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏହାଠାରୁ ଆହୁରି ଉପରେ, ବିନ୍ଦୁର ଅର୍ଧାଂଶରୁ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଆହୁରି ଉପରେ, ରାତ୍ରିର ନାୟକମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାହାଠାରୁ ଆହୁରି ଉପରେ, ଧ୍ୱନି ନାମକ ଏକ ଅବସ୍ଥା ଅଛି। ଏହାଠାରୁ ଆହୁରି ଉପରେ, ମଧ୍ୟନାଡୀର ନାୟକଠାରୁ, ମୂର୍ଧାନ୍ତର ନାୟକଠାରୁ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଆହୁରି ଉପରେ, ପରମ ଶକ୍ତିଠାରୁ, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଆହୁରି ଉପରେ, ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏହି ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତର ପରମ କାରଣ ନିଜେ ଶିବ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ, ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କର ଧ୍ୟାନବସ୍ତୁ, ଅକ୍ଷୟ। ସେ ପରମ ବ୍ୟୋମର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପରମ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଶାସନର ଅଧିପତି, କେହି ତାଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ ନାହିଁ। ଶାସନ, ମାୟା, ମଳ, ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତଳ ଓ ଉପର ଅବସ୍ଥା, ପରମ ପବିତ୍ରତାର ପଥ—ସେଠୁ ଆହୁରି ଉପରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପଥ ଉପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉନ୍ମନା ନାମକ ପରମ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଆଦିହୀନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସନର ମୂଳ। ସେ ସୀମାହୀନ, ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅତିରିକ୍ତ ରହିତ, ଅଚଳ—ଏହି ଦଶ ଅର୍ଥରେ ଏହି ଅଥର୍ବଣ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହିଠାରେ ଅଥର୍ବବେଦ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛି, କାରଣ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଋଗ୍ବେଦ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହିଛି, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି। ଯଜୁର୍ବେଦ କହେ, ମୁଁ ସଦା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରକାଶକ; ଏହିପରି ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ବି କହିଛି। ସମବେଦ କହେ, ଜ୍ଞାନ ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯିବ, ମୋରେ ଜ୍ଞେୟ ଭାବେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଏହିଅବସ୍ଥାକୁ ସମବେଦ ସୁଷୁପ୍ତି (ଗଭୀର ନିଦ୍ରା) ବୋଲି କହେ, ଏହି ସମସ୍ତ ମୁଁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରେ। ମୋର ଅର୍ଥରୁ, ହେ ଶିବ, ଏହାକୁ ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅଥର୍ବବେଦ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଏହାକୁ ମୁଁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରେ, ତେଣୁ ମୁଁ ପଥାତୀତ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; କିନ୍ତୁ ତିନି ପ୍ରକାର ପଥ, ଯାହା ପ୍ରକୃତି ସ୍ୱରୂପ, ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକୃତି, ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ, ଅବସ୍ଥା ଚାହୁଁଥିବା ଉପାସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯିବା ଦରକାର; ପଥାତୀତ ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ଚତୁର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ଏହା ମୋକ୍ଷ, ପରମ ଅବସ୍ଥା। ଯାହା ଏହାଠାରୁ ଆହୁରି ଉପରେ, ଗୁଣ ଅଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପଥର ପବିତ୍ରକ; ଧ୍ୱନି ଯାହା ଦୁଇଟିର ମାପ ଏବଂ ଧ୍ୱନିର ଶେଷ, ଏହା ମୋର ସ୍ୱଭାବ। ତେଣୁ, ମୋର ସ୍ୱଅର୍ଥର ସ୍ୱାଧୀନତାରେ, ପରମେଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେସବୁ ଗୁଣର ପ୍ରଧାନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସମସ୍ତ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଅର୍ଥ ଓଁକାରର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ; ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷୟ ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଅର୍ଥର ଚିହ୍ନ। ଏହି ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ଶିବ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାରଣ ଶିବ ନିଜେ ଓଁ, ଓଁକୁ ଶିବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଚିହ୍ନ ଓ ଚିହ୍ନିତ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କାରଣ ରୁଦ୍ର ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଓ ତାଙ୍କର ଯାନ ହେଉଛି ବାଣୀ ଓ ମନ। ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିନଥିଲେ ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଚିହ୍ନିତ ବସ୍ତୁ ଏକ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଉ’ ଅକ୍ଷରରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୁଇ ରୂପରେ କୁହାଯାଏ; ‘ମ’ ଅକ୍ଷରରୁ ଶିବ, ରୁଦ୍ର ବୋଲି ଘୋଷିତ। ମହାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ବାମ ପାଖରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲାଯାଏ। ହୃଦୟରୁ ନୀଳରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ, ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ, ଏବଂ ମୋହିତ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ବି ଏହିଭଳି ସଂହାରକ ଓ ସମସ୍ତ ଚଳନର ନିୟନ୍ତା। ଏହି ତିନି ଜଣେ ଜଗତର କାରଣ, ଶିବ ସେମାନଙ୍କର ପରମ କାରଣ, ତିନି କାରଣର ମୂଳ। ଏହି ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିନଥିବା, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧିତ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗର ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ତୁମମାନେ ଜାଗୃତି ପାଇବା ପାଇଁ। ଏହିପରି ମୋତେ ଏହି ନାମରେ ଡାକିଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏଠାରେ ଅଥର୍ବମାନେ କହିଛନ୍ତି: ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ଅନେକ ଶାଖାର ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବେଦମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଏହି ଶବ୍ଦରେ କହିଛନ୍ତି, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଘୋଷିତ; ତଥାପି ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭୂତି ପରି, ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରନାହାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଜାଗୃତି ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଲିଙ୍ଗରେ ଗୁପ୍ତ ରହିଛି, ଯେପରି ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଲିଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଏହାର କୃପାରେ, ସେଇ ଦୁଇ ଦେବତା ଶାନ୍ତ ମନରେ ଜାଗୃତ ହେଲେ। ଏହି ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ, ଛଅ ପଥର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ପରେ ପରମ ଧାମ, ଧାମଧାରୀ ପୁରୁଷ ଉପଲବ୍ଧ। ସେଇ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମ, ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ, ଶିବ, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ବନ୍ଧା ଜୀବ ଓ ବନ୍ଧନ ମୟ ସଂସାରର ନିତ୍ୟ ନାୟକ। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୟହୀନ, ବୃଦ୍ଧି କ୍ଷୟ ଶୂନ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଦୁଇଠାରୁ ମୁକ୍ତ। ସମସ୍ତ ଅତିରିକ୍ତରୁ ମୁକ୍ତ, ସବୁ ଲୋକରୁ ନିତ୍ୟ ଭିନ୍ନ, ଚିହ୍ନ ଶୂନ୍ୟ, ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ, ବାଣୀ ଓ ମନ ପହଞ୍ଚିପାରିନଥିବା। ଏକ ଆଲୋକମୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ, ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଶୁଭର ନିବାସ, ଏପରି ଶକ୍ତିରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ଏହିପରି ଭଗବାନ୍ ଭିରୂପାକ୍ଷଙ୍କୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ଦୁହେଁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଧରି, ଭୟଭିତ ଭାବେ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: “ହେ ଦେବ, ଅଜ୍ଞାନୀ ବା ଜ୍ଞାନୀ ଯେହେଉଁ, ଆମକୁ ଆପଣ ଆଦିରେ ସୃଜନ କରିଛନ୍ତି; ଏପରି ଭ୍ରମରେ ପଡିଲେ, ଦୋଷ କାହାର?” “ମୋର ଅଜ୍ଞାନ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଥିବା ସମୟରେ, କିଏ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଥା କହିପାରିବ?