ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶିବପୁରାଣର ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକର ଅନୁସାରେ, ଜ୍ଞାନ ଓ କଳାର ଆକୃତିରେ, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଲିଙ୍ଗର ପୀଠିକା ଉପରେ ଥିବା ଅଂଶରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବୀଜ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ଯାହା ତିନି କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ବିକାଶ ପାଏ। ସେପରି, ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ରହିଛି, ଏହିପରି ସାମନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏପରେ ଅଥର୍ବଣ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଆତ୍ମାର ଗୁଣାତୀତତ୍ୱ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ତାପରେ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ସଦାଶିବ ନିଜ ଆକୃତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ପରମ ଆତ୍ମା ଶିବ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ରେ ନିମଗ୍ନ ନୁହେଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେହି ଶିବଙ୍କୁ ବିଷୟ ଓ ମନ ଉଭୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଯାଏ। ସେଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ଉନ୍ମନା ଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ଓ ମୂଳ ଲୋକ ଉପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୋମ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ପ୍ରଭୁ ଅନନ୍ତ କାଳ ବିରାଜିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଉନ୍ମନା ଲୋକ ଉପରେ ଯିଏ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ସେ କଦାପି ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠି ଶାନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତିର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଅବସ୍ଥା, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଳା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଶକ୍ତି ଅଛି। ସେହି ପୁରୁଷ, ସେହି ଈଶାନ, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗର ଶିଖର ଧ୍ୱନିର ଉଚ୍ଚତମ ଅଂଶରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶିବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ ଓ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠି ବି ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ—ବିନ୍ଦୁ, ଧ୍ୱନି, ଶକ୍ତି ଓ ତାଁଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ ଅଛି, ସେଠି କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେ ତିନି କାରଣ ଉପରେ, ମାୟାର କ୍ଷୁଭିତ ମୂଳ ଉତ୍ସ। ଅନନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ, ମହେଶ୍ୱର ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀଶ୍ୱର ଉପରେ, ସଦାଶିବ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଦେବ, ତିନି ତିନି ଶକ୍ତି, ପଞ୍ଚ ମୁଖ, ଦଶ ଭୁଜା, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ଉପରେ, ବିନ୍ଦୁର ଅର୍ଧ ଅଂଶରୁ, ରାତିର ନାୟକ ଉପରେ, ଧ୍ୱନି ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରୁ ଉପରେ ମଧ୍ୟନାଡ଼ୀ ନାୟକ, ଫେର ଶିରୋଦ୍ୱାର ନାୟକ, ତାଁଠାରୁ ଉପରେ ପରମ ଶକ୍ତି, ତାଁଠାରୁ ଉପରେ ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ନିଃକାରଣ, ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ। ଏହି ପରମ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ, ପରମ ଆତ୍ମା ଉପରେ, ସମସ୍ତ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ନିଧି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭୁ ରହିଛନ୍ତି। ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ମାୟା, ମଳ, ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧମ, ପରମ ଶୁଦ୍ଧିର ପଥ ଉପରେ, ସେଠାରୁ ଉପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉନ୍ମନାର ଉପରେ, ପରମ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ଆଦିହୀନ ଅବସ୍ଥା ଅଛି। ଏହି ଅପାର, ନିଜେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ, ଅତିରିକ୍ତ ରହିତ, ସ୍ଥିର—ଏହି ଦଶପ୍ରକାର ଅର୍ଥ ଅଥର୍ବଣ ମହାମନ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହିଠାରୁ ବୃହତ୍ ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଥର୍ବବେଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ରିଗ୍ବେଦ ଏହିକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଘୋଷଣା କରେ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ଆତ୍ମାର ସାର ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଏହି ଭାବକୁ କହିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ଉପଦେଶ କରେ। ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଉଚିତ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ବୋଧ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ପରିଣତି ହୁଏ; ସାମବେଦ ଏହାକୁ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ମୁଁ ଘୋଷଣା କରେ। ମୋ ଅର୍ଥରେ, ହେ ଶିବ, ଏହାକୁ ତାମସିକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଅଥର୍ବବେଦ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଅବସ୍ଥାର କଥା କହେ। ଏହି ମୁଁ ଘୋଷଣା କରେ; ତେଣୁ ମୁଁ ପଥାତୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ତିନିପ୍ରକାର ପଥ, ସେହିପଥ ମିଶି, ଶିବ ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଧର୍ମ, ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସାଧିତ, ସେହି ସ୍ଥିତି ଚାହିଁଥିବା ଜିଜ୍ଞାସୁ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରାଯିବା ଉଚିତ; ପଥାତୀତ ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ଚତୁର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ମୁକ୍ତି, ପରମ ଅବସ୍ଥା। ଯାହା ଉପରେ ଅଛି, ଗୁଣ ଅଭାବରୁ, ଏହି ପଥର ଶୁଧିକର୍ତ୍ତା; ଧ୍ୱନି, ଯାହା ଦୁଇର ମାପକ, ଏବଂ ଧ୍ୱନିର ଶେଷ, ସେ ମୋର ସ୍ୱରୂପ। ଏହିପରି, ମୋର ଅର୍ଥର ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା, ପରମ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଥମ; ଯାହାକି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଅଛି। ସମସ୍ତ ସାମୂହିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ ଓଁକାର ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ତେଣୁ ଏହି ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଅର୍ଥର ସୂଚକ। ଏହି ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ଶିବ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାରଣ ଶିବ ଓଁ, ଓଁ ଶିବ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଚିହ୍ନ ଓ ଚିହ୍ନିତ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭେଦ ନାହିଁ, କାରଣ ରୁଦ୍ର ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଓ ସେଠାରେ ବାଣୀ ଓ ମନ ତାଙ୍କର ଯାନ। ସେଉଁଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିନଥିଲେ, ସେମାନେ ପଛୁଆଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ଏକ ଅକ୍ଷର 'ଅ' ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏକ ଅକ୍ଷର 'ଉ' ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୁଇ ରୂପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ଏକ ଅକ୍ଷର 'ମ' ଦ୍ୱାରା ଶିବ, ରୁଦ୍ର ଘୋଷିତ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ଆତ୍ମା କୁହାଯାଏ; ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତେଣୁ ସେ ଜ୍ଞାନ ନାମରେ ପରିଚିତ। ହୃଦୟରୁ ନୀଳରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯିଏ ଶିବ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୋହ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସେ ବିନାଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସଦା ଉଭୟର ନିୟନ୍ତା। ତେଣୁ, ଏହି ତିନିଜଣ ଦେବତା ବିଶ୍ୱର କାରଣ, ଶିବ ଏହି ତିନି କାରଣର ମୂଳ କାରଣ। ଏହି ଅର୍ଥ ବୁଝିନଥିବା, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧିତ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିଲା, ତୁମର ଜାଗୃତି ପାଇଁ। ଏହିପରି, ମୋତେ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଯାହା ଅଥର୍ବଣମାନେ ଏଠାରେ କହିଛନ୍ତି: ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ଅନେକ ଶାଖା।