ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ, ସେଇ ଦୁଇ ଦେବତା—ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ—ତାଙ୍କର କିଛି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେହି ସମୟରେ, ଅପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରଣବ ଯାହା ବେଦର ସାର, ତାହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପାନ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ବିକାଶ ହେଲା । ସେଠାରେ, ‘ଅ’ ଧ୍ୱନି ରୁଗ୍ବେଦ ଭାବରେ, ଅକ୍ଷୟ ‘ଉ’ ଧ୍ୱନି ଯଜୁର୍ବେଦ ଭାବରେ, ‘ମ୍’ ଧ୍ୱନି ସାମବେଦ ଭାବରେ, ଏବଂ ନାଦ ଅଥର୍ବଣ ବିଦ୍ୟା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । ଏହି ଭାବରେ, ରୁଗ୍ବେଦ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଅର୍ଥକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟକ୍ତ କଲେ: ରଜୋଗୁଣର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣରେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ ରୂପ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ । ସେଉଁଠି, ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ, ଅକ୍ଷୟ ଆତ୍ମା, କଳାର ପଥରେ ନିବୃତ୍ତି, ଏବଂ ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁରନ୍ତ ଏହି ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲା । ଲିଙ୍ଗର ତଳ ଭାଗରେ, ବୀଜ ନାମକ ତ୍ରିକାରଣରେ, ଏବଂ ଏକଷଠି ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସାର ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି । ଏଭଳି ଦଶ ଅର୍ଥରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରୁଗ୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ ହେଲା । ଏପରେ, ଯଜୁର୍ବେଦ ତାଙ୍କର ଦଶଟି ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କଲେ । ଏଠି, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ ରୂପ ଓ କ୍ରିୟାରେ, ଜଗତର ପାଳନ, ମଧ୍ୟ ଲୋକ, ତିନି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ସବୁ ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ । କଳାର ପଥରେ ସ୍ଥିତି, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାମ ଭାଗ, ଲିଙ୍ଗର ମଧ୍ୟ ଭାଗ, ତ୍ରିକାରଣରେ ଯୋନି ଭାବରେ ଏହି ସାର ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲା । ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ରୂପେ ରହିଛି, ତେଣୁ ବିଶ୍ୱ ଯଜୁର୍ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ଏପରେ, ସାମବେଦ ତାଙ୍କର ଦଶ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ । ଏଠି, ତମୋଗୁଣର ମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ ରୂପ ଓ କ୍ରିୟାରେ, ତିନି ଲୋକର ପ୍ରଳୟ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ପରମ ଶିବ, ଜ୍ଞାନ ଓ କଳାର ରୂପରେ, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା, ଲିଙ୍ଗର ଅଧୋଭାଗ, ତ୍ରିକାରଣରେ ବୀଜ ଭାବରେ ଏହି ସାର ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲା । ଏଠି, ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ସାମବେଦ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପିତ ହେଲା । ଏପରେ, ଅଥର୍ବଣ ବେଦ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ୱତଃ ଗୁଣାତୀତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ । ଏହିପରେ, ମହେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସଦାଶିବ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ପରମାତ୍ମା ଶିବ କ୍ରିୟାରୁ ପରେ । ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଓ ଭାଷା ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସେ ଉପସ୍ଥିତ । ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ଉନ୍ମନା ଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ଉପରେ, ସାଧାରଣ ଲୋକରୁ ଉପରେ, ଯେଉଁଠି ସୋମ ହବି ସହିତ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭୁ ଚିରକାଳ ବିରାଜିତ । ଉନ୍ମନା ଲୋକ ଉପରେ ଯିଏ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତିଠାରୁ ପରେ ଯାହା ଅଛି, ସେ ଶକ୍ତି ଏବଂ କଳାରେ ବ୍ୟାପିତ । ସେହି ପୁରୁଷ, ସେହି ଈଶାନ, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗର ଶିଖର, ଶବ୍ଦର ପରମ ଭାଗରେ ଅଛନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ନିର୍ମଳ, ଅଖଣ୍ଡ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ବିନ୍ଦୁ, ଶବ୍ଦ, ଶକ୍ତି ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅର୍ଥରେ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ, ତିନି କାରଣରୁ ଉପରେ, ମାୟାର କ୍ଷୋଭର ମୂଳ । ଅସୀମ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରୁ ଉପରେ, ମହେଶ୍ୱର ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀଶ୍ୱର ଉପରେ, ସଦାଶିବ ଉପରେ ଅଛି । ମନ୍ତ୍ର ଶରୀରର ନାୟକ, ତିନି ଶକ୍ତି, ପଞ୍ଚ ମୁଖ, ଦଶ ଭୁଜା, ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶ ରୂପରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି । ବିନ୍ଦୁର ଅର୍ଧାଂଶରୁ ଉପରେ, ରାତିର ନାୟକଠାରୁ ଉପରେ, ଶବ୍ଦ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି । ଏହି ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଉପରେ, ମଧ୍ୟନାଡ଼ୀ ନାୟକଠାରୁ ଉପରେ, ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ନାୟକଠାରୁ ଉପରେ, ପରମ ଶକ୍ତିଠାରୁ ଉପରେ, ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି । ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ ନିଜେ ଶିବ, ଯିଏ ନିର୍ମୂଳ କାରଣ, ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ, ଧ୍ୟାନୀମାନେ ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଅକ୍ଷୟ ଅଛନ୍ତି । ସେହି ପରମ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ, ପରମାତ୍ମାଠାରୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ସ୍ୱାମିତ୍ୱରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ, ଅପରାଜିତ । ସ୍ୱାମିତ୍ୱ, ମାୟା, ମଳ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଉପର ଓ ତଳ, ପରମ ଶୁଦ୍ଧିର ପଥ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି । ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଉନ୍ମନାରୁ ଉପରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ, ଉନ୍ମନା ଠାରୁ ଉପରେ, ଆଦିହୀନ ଅଛନ୍ତି । ସୀମା ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କାହାରି ଉପରେ ନୁହେଁ, ଅତିରିକ୍ତ ନାହିଁ, ଅବିଚଳ—ଏହି ଦଶ ଅର୍ଥରେ ଅଥର୍ବଣ ବିଦ୍ୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି । ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରୁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଥର୍ବ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ; ପୁନଃ ରୁଗ୍ବେଦ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ କହେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ କହିଛି । ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ଆତ୍ମାର ସାର ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ—ଏହି ଯଜୁର୍ବେଦ କହେ; ଏହିପରି ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ । ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯିବ, ମୋରେ ଜ୍ଞେୟ ଭାବରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ; ସାମବେଦ ଏହାକୁ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ଭାବେ କହେ, ଏଭଳି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଏ । ମୋର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଶିବ, ଏହାକୁ ତାମସିକ କୁହାଯାଏ; ଅଥର୍ବ ବେଦ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ କହେ । ଏହିପରି ମୁଁ ଏହାକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରେ; ତେଣୁ ମୋତେ ପଥାତୀତ କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ତିନି ପଥ ଯାହା ନିଜେ ପଥ ତାହା ଶିବ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ । ଏହି ତିନି ଧରଣର ଅବସ୍ଥା, ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସିଧ୍ଧ, ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ଉପାସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରାଯିବା ଉଚିତ; ପଥାତୀତ ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ଚତୁର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ମୁକ୍ତି, ପରମ ପଦ । ଯାହା ପରେ ଅଛି, ତାହା ନିର୍ଗୁଣତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ପଥର ପବିତ୍ରକାରୀ; ଶବ୍ଦ, ଯାହା ଦୁଇର ମାପ, ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଶେଷ, ସେ ମୋର ସ୍ୱରୂପ । ଏହିପରି, ମୋର ଅର୍ଥର ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା, ପରମେଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ; ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ଗୁଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ।