ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଦିନ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଏକ ଶୟନରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଶୁଇ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅଖଣ୍ଡ ମାୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ। ଶିବଙ୍କର ମାୟାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ରୋଷରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହାତରେ ଆଘାତ କରି, ଜାଗାଇ ଚିତ୍କାର କଲେ—“ତୁମେ କିଏ? କହ।” ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଆଘାତ ପାଇ ଉପ୍ରାଣ୍ତ ଶିଘ୍ର ଜାଗିଲେ। ଉଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୋଷ ରଖି, ବାହ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କାହିଁକି ଏପରି ଅଶାନ୍ତ ହେଲ? କହ।” ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କଥାରେ ନିଜର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ରୋଷ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୁନି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ ମୁଁ ଶିଷ୍ୟ, ତୁମେ ଗୁରୁ ଭଳି ‘ଶିଶୁ’ ବୋଲି କାହିଁକି ଡାକୁଛ?” “ତୁମେ ମୋତେ ଚିନିନାହିଁ କି? ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମୁଁ। ମୁଁ ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ କରିଛି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ମୁଁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାହିଁ, ମୁଁ ଏକା ଏହାକୁ ଲୟ କରେ।” ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା କହିବାକୁ ପରେ, ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ଏକା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ଲୟକର୍ତ୍ତା। ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ ତୁମେ ମୋ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଛ, ଅବିନାଶୀ ମୁଁରୁ। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି କର, ପାଳନ କର, ଓ ଶେଷରେ ଏହାକୁ ଲୟ କର। ତୁମେ ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ମୋତେ, ନିଜ ପ୍ରଜନନକର୍ତ୍ତାକୁ ଭୁଲି ଯାଇଛ, ଏହିପରି ଅବହେଳା କରୁଛ। ତୁମେ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ, ମୋ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛ। ମୋ କୃପାରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହେବ। ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣ, ଚତୁର୍ମୁଖ: ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ଲୟକର୍ତ୍ତା; ଶକ୍ତିରେ ମୋ ସମାନ କୌଣସି ନାହିଁ।” ଏପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁଇ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଦେଖି ଶରୀରର ରୋମ ଲୋମ ଖଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ଦୁଇଁଜଣ ଦ୍ୱେଷ ଓ ରୋଷରେ ଦୂଃସାହସିକ ଭାବରେ ଏକାପରେ ଏକା ମୁକ୍କା ମାରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ; ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କର ଅହଂକାର କୁ ଦଳନ କରିବା ପାଇଁ ହେଉଥିଲା। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ହଜାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ଶୋଭିତ, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ଅତିଶୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସରୁ ମୁକ୍ତ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହାର ଅନେକ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇଁଜଣ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ଦୁଇଁଜଣ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି କ’ଣ?” ତେବେ ଦୁଇଁଜଣ ତାହାର ସ୍ବରୂପ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ପରେ ଦୁଇଁଜଣ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଖୋଜିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ହଁସ ରୂପ ଧରି, ଚାରିପାଖରେ ପାଖ ଫେଳି, ମନ ଓ ଵାୟୁରେ ଚାଲି, ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଉପରକୁ ଯାଇଲେ। ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ଅନନ୍ତ ଶୂକ୍ଳ ଶୂକ୍ର ରୂପ ଧରି, କାଜଳ ଗଠା ଭଳି କଳା, ତଳକୁ ଯାଇଲେ। ଏଭଳି, ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବିଷ୍ଣୁ ଶୂକ୍ର ରୂପରେ ତଳକୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଯାଇଲେ, ତେବେ ଲିଙ୍ଗର ମୂଳ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପରକୁ ଏହିପରି ହଜାର ବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କରି, ତାହାର ଶେଷ ଖୋଜିଲେ; କିନ୍ତୁ ଶେଷ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରମିତ ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ନୟନରେ, ତଳ ଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଉପରକୁ ଉଠିଗଲେ, ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ି। ଏହିପରି ଦୁଇଁଜଣ ଆପସରେ ମିଶି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ହସରେ ଦେଖିଲେ; ଶିବଙ୍କର ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, କଣ କରିବା ଏବଂ କଣ ନକରିବା ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଆଗରେ, ପଛରେ, ପାଖରେ ଉଭୟ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏହି ଆତ୍ମା କ’ଣ?” ଏପରି ଏଠି ଏକ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଧ୍ୱନି ସହିତ, ଏକାକ୍ଷରୀ ବ୍ରହ୍ମ, ଓମ୍ ଶବ୍ଦରେ ଚିହ୍ନିତ, ଯାହା ନିଜରେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵରୂପ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇଁଜଣ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଶବ୍ଦକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ରଜସ ଓ ତମସରେ ଆବୃତ। ଏହି ଏକାକ୍ଷରୀ ତିନି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା—‘ଅ’, ‘ଉ’, ‘ମ’ ଏବଂ ଏଠି ତିନି ମାପରୁ ଅଧିକ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପ। ଏଠି, ‘ଅ’ ଶବ୍ଦ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ‘ଉ’ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏବଂ ‘ମ’ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା। ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପ ନାଦ ଲିଙ୍ଗର ଶିର୍ଷରେ ଶୁଣାଯାଏ; ଏପରି ଭାଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ପ୍ରଣବ ଶବ୍ଦ ସେଠି ଅବିକଳ ଅଛି। ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ, ଦୁଇଁଜଣ ଦେବତା କିଛି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟରେ, ଅପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରଣବ, ବେଦ ରୂପୀ ଏସେନ୍ସ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଲା। ଏଠି, ‘ଅ’ ରୂପେ ବେଦରେ ଋଗ୍, ଅବିନାଶୀ ‘ଉ’ ଯଜୁର, ‘ମ’ ସାମନ, ନାଦ ଅଥର୍ବଣ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଋଗ୍ ନିଜ ଏସେନ୍ସରୁ ଦଶ ଅର୍ଥ ଦେଲା: ବ୍ରହ୍ମା, ରୂପରେ ପ୍ରଥମ, କ୍ରିୟାରେ ଓ ଗୁଣରେ ରଜସ। ସୃଷ୍ଟି ତିନି ଲୋକରେ, ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ପୃଥିବୀ, ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା, କଳାର ପଥରେ ଲୟ, ଏବଂ ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାମୟ। ଲିଙ୍ଗର ତଳ ଭାଗରେ, ବୀଜ ତିନି କାରଣର ମଧ୍ୟରେ, ଚଉଷଠି ଶକ୍ତିର ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତିର ଅଧିକାର। ଏହି ଦଶ ଅର୍ଥରେ, ଋଗ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପିଲା; ପରେ, ଯଜୁର ନିଜ ଦଶ ଅର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କଲା। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ, ବିଷ୍ଣୁ ରୂପରେ ପ୍ରଥମ, କ୍ରିୟାରେ, ତିନି ଲୋକରେ ପାଳନ, ମଧ୍ୟ ଭାଗ, ତିନି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜ୍ଞାନ। କଳାର ପଥରେ ସ୍ଥିତି, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାରେ ବାମ ଭାଗ, ଲିଙ୍ଗର ମଧ୍ୟ ଭାଗ, ତିନି କାରଣରେ ଯୋନି। ଏବଂ ସ୍୵ଭାବିକ ଶାସନ; ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯଜୁର ମୟ। ପରେ, ସାମନ ନିଜ ଦଶ ଅର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କଲା। ତମସ ଗୁଣରେ, ରୁଦ୍ର ରୂପରେ ପ୍ରଥମ, କ୍ରିୟାରେ, ତିନି ଲୋକରେ ଲୟ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ପରମ ଶିବ।