ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଏହି ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହାପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ। ଅଶୁଦ୍ଧ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁଇଟି ମିଶିତ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଶିବ, ମହେଶ, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଇଥିଲେ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେଗୁଡିକର ବିଲୟ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଲିଙ୍ଗ, କାରଣ ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥାଏ। ଏହି ଜଗତର କୌଣସି କ୍ରିୟା ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଉଦ୍ଭବ ହେଇଥିବା ବିଶ୍ୱର ବିଲୟ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ହୁଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କର ଏକାଧିକାର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିଧାନ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଦେହ, କାରଣ ଏହି ଦେହ ଦୁଇଜଣ ଦେବୀ-ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଶିବ ଓ ଅମ୍ବାଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ବେଦୀ, ମହାଦେବୀ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ସ୍ୱୟଂ ମହାପ୍ରଭୁ। ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ପୂଜା ହୁଏ; ପ୍ରକୃତରେ ଲିଙ୍ଗର କୌଣସି ଦେହି ରୂପ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶୁଦ୍ଧ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଏକ ଉପମା ମାତ୍ର; ଏହି ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଶିବଙ୍କର ପରମ ଶକ୍ତି, ପରମ ଆତ୍ମା। ଶକ୍ତି ଆଜ୍ଞା ମିଳିଲେ, ସମସ୍ତ ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଶିବଙ୍କର ଏହି ମହିମା ଏକ ଶତବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଶିବଙ୍କ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ଆରମ୍ଭରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ବିଲୟ ଆସିଥିବା ସମୟରେ ଏହା ଘଟିଥିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ଜଳରେ ଶୟନ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଲୋଟସ୍-ନୟନ ବିଷ୍ଣୁ ଶାନ୍ତ ଶୟନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଶିବଙ୍କ ମାୟାରେ ବ୍ରହ୍ମା ମୋହିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚେତାଇଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତୁମେ କିଏ? କହ!" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହାତରେ ଘାତ ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ତୁରନ୍ତ ଜାଗିଲେ। ଉଠି ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, "ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କାହିଁକି ଅଶାନ୍ତ? କହ।" ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଉତ୍ତର କଲେ: "ତୁମେ ମୋତେ 'ଶିଶୁ' କାହିଁକି କହୁଛ? ଶିକ୍ଷକ ନିଜ ଶିଷ୍ୟକୁ ଯେପରି କହେ?" "ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ଜାଣୁନାହିଁ? ଏହି ବିଶ୍ୱ ମୋର ସୃଷ୍ଟି; ମୁଁ ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି ଏହି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ କରିଛି। ମୁଁ ଏକା ନିଜେ ବିଲୟ କରେ; ମୋ ଅତିରିକ୍ତ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟା ନାହିଁ।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ପରେ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏକା ଏହି ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟା, ବିଲୟକାରୀ ଓ ପାଳକ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ତୁମେ ମୋ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛ।" "ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ତିନି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କର, ପାଳନ କର, ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଲୟ କର।" "ତୁମେ ନାରାୟଣ, ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲି ଯାଇଛ; ଏହିଭଳି ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛ।" "ତୁମେ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ; ମୋ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇଛ। ମୋ କୃପାରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଶୀଘ୍ର ଦୂର ହେବ।" "ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣ, ଚତୁର୍ମୁଖ: ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସୃଷ୍ଟିକାରୀ, ପାଳକ ଓ ବିଲୟକାରୀ; ମୋର ସମାନ ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ।" ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏବଂ ଦୁଇ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଦେଖି ଦେହର ରୋମ ଖଡ଼ି ହେଉଥିଲା। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦେବତା ଜୋରେ ଜୋରେ ହାତ ଦେଇ ଏକାଉଁ ଦ୍ୱେଷ ଓ ରାଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କର ଅହଂକାରକୁ ଦଳନ କରିବା ଓ ଜାଗୃତ କରିବା ପାଇଁ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହା ହଜାର ଦହୁଁ ଜ୍ୱାଳାରେ ଶୋଭିତ ଓ ଅପରିମାପ୍ୟ ଥିଲା। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଚିରଅବିକଳ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ; ହଜାର ଦହୁଁ ଜ୍ୱାଳାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଇଜଣ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଇଜଣ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଏହା କ'ଣ?" କିନ୍ତୁ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଦୁଇଜଣ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଖୋଜିବାକୁ ନିଷ୍ପତି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ହଁସ ରୂପ ନେଇ, ଚାରିଦିଗରେ ପାଖ ଫାଇଲି, ମନ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଅନନ୍ତ ବରାହ ରୂପ ନେଇ, କାଜଳ ଭଳି ଗଭୀର ରଙ୍ଗରେ ତଳକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଭଳି, ବିଷ୍ଣୁ ବରାହ ରୂପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ତଳକୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲିଙ୍ଗର ମୂଳ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସମୟ ଉପରକୁ ଖୋଜିଲେ, ଶେଷ କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ ଓ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ତଳରୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ଉପରକୁ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଦେଖିଲେ, ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ହସିଲେ; ଶିବଙ୍କ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଏହି ଦୁଇଜଣ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ କି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଏଠାରେ, ପଛ, ପାଖରେ ଓ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି, ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହି ଆତ୍ମା କ'ଣ?" ଏହି ସମୟରେ ଏଠାରେ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଏକ ଅକ୍ଷରୀ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଯାହା 'ଓଁ' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସମୟରେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ରଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା। ଏହି ଏକାକ୍ଷରୀ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା: 'ଅ', 'ଉ', 'ମ', ଓ ଏହି ତିନି ମାପରୁ ଉପରେ ଅର୍ଧ ମାପ। ଏଠାରେ, 'ଅ' ଶବ୍ଦ ଦହୁଁ ଲିଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, 'ଉ' ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏବଂ 'ମ' ମଧ୍ୟରେ ବସିଲା। ନାଦ, ଅର୍ଧ ମାପର ଏହି ଶବ୍ଦ, ଲିଙ୍ଗର ଶିଖରରେ ଶୁଣାଯାଏ; ଏଭଳି ଭାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପରମ ଅକ୍ଷର ପ୍ରଣବ ଏଠାରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ।