ଏକ ସମୟର କଥା, ପ୍ରସୂତି, ଆକୂତି, ଖ୍ୟାତି, ସମ୍ଭୂତି, ଧୃତି, ସ୍ମୃତି, କ୍ଷମା, ସନ୍ନତି ଏବଂ ଅନସୂୟା—ଏହି ପବିତ୍ର ମହିଳାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ସତୀ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟମୟୀ ଥିଲେ । ଏହାସହିତ, ଦେବମାତା ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀ ମଧ୍ୟ ସଦା ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଓ ଉପସ୍ଥିତି ଭଲ ପ୍ରଭାବ ପକାଉଥିଲା । ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଧର୍ମଚର୍ୟା ଅନୁସାରେ, ପୂଜାର ପ୍ରଥମ ପରିଦ୍ଧିରେ ଚାରି ଟି ବେଦ ପୂଜିତ ହୁଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିଦ୍ଧିରେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ । ତୃତୀୟ ପରିଦ୍ଧିରେ ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନର ସମ୍ମାନ ପୂଜା ହୁଏ । ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଚାହିଦାଅନୁଯାୟୀ ଚାରି କିମ୍ବା ଅଠ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ । ଏପରେ, ତିନି ଟି ପରିଦ୍ଧି ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ସାଙ୍ଗ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଛଅ ଟି ରୂପ ପ୍ରଥମ ପରିଦ୍ଧିରେ ରହିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିଦ୍ଧିରେ ଜ୍ଞାନ ନାୟକମାନେ ଅଛନ୍ତି । ତୃତୀୟ ପରିଦ୍ଧିରେ ଚାରି ଟି ରୂପ ଅଛି—ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏହାମାନେ ପୂଜିତ ହୁଏ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତିନି ଗୁଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶିବ ଭାବରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ରଜୋଗୁଣୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଭବ ଭାବରେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ତମୋଗୁଣୀ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ହର ଭାବରେ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୃଦ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଜରୁରି । ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଶିବଙ୍କ ଛବିଶି ରୂପ ପୂଜିବା ପରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ପୂଜିତ ହୁଏ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବସୁଦେବ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ, ପଶ୍ଚିମରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ ସଂକର୍ଷଣଙ୍କୁ ପୂଜିବା ନିୟମ । ଏହି ଚାରି ଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ସଜାଯାଇଥିବା ପ୍ରଥମ ପରିଦ୍ଧି ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିଦ୍ଧିରେ ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହ, ନରସିଂହ, ବାମନ, ରାମ, କୃଷ୍ଣ, ଭବ ଓ ହୟଗ୍ରୀବ ଭାବରେ ପୂଜା ହୁଏ । ତୃତୀୟ ପରିଦ୍ଧିରେ, ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯମାସ୍ତ୍ର, ପଶ୍ଚିମରେ ପଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଂଖ, ଉତ୍ତରରେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ଏହି ତିନି ପରିଦ୍ଧି ମାଧ୍ୟମରେ ହରିଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ପୂଜିବା ନିୟମ । ଏପରେ, ସଦା ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ୱରୂପ ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ଚାରି ବିଉହ ଅନୁଯାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚାରି ରୂପକୁ ପୂଜିବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କ ଚାରି ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପର୍ୟାୟକ୍ରମରେ ପୂଜିବା ନିୟମ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରଭା, ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମରେ ସରସ୍ୱତୀ, ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମରେ ଗଣମ୍ବିକା, ଉତ୍ତରରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ରୌଦ୍ରୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ଭାବେ ଭାନୁ ଆଦି ରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିମାନେ ଅବିରତ ପୂଜିତ ହେବା ପରେ, ସେଇ ମଣ୍ଡଳରେ ଜଗତ୍ନାଥମାନେ ପୂଜିତ ହୁଏ । ଏହି କ୍ରମରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ନିରୃତି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ସୋମ, କୁବେର ଏବଂ ଇଶାନଙ୍କୁ ଅନୁସାରେ ପୂଜିବା ନିୟମ । ଚତୁର୍ଥ ପରିଦ୍ଧିରେ ଏହିପରି ପୂଜା କରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମହେଶଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଇଶାନଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦିଗରେ ବଜ୍ର, ଅଗ୍ନି ଦିଗରେ ପରଶୁ, ଦକ୍ଷିଣରେ ବାଣ, ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମରେ ଖଡ୍ଗ, ବରୁଣ ଦିଗରେ ପାଶ, ବାୟୁ ଦିଗରେ ଅଙ୍କୁଶ ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ ପିନାକ ଧନୁଷ୍ୟ ପୂଜିତ ହୁଏ । ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଇ ଭୟାନକ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପରେ, ପଞ୍ଚମ ପରିଦ୍ଧିରେ ବା ବାହାରେ ମହୋକ୍ଷ ଓ ମାତୃମାନେ ପୂଜିତ ହୁଏ । ଏହାପରେ, ଦେବବଂଶ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ, ଅନନ୍ତ ଆଦି ନାଗ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶର ନାଗମାନେ, ଡାକିନୀ, ଭୂତ, ବେତାଳ, ପ୍ରେତ ଓ ଭୈରବ ନାୟକମାନେ ପୂଜିତ ହୁଏ । ପାତାଳବାସୀ, ନାନା ବଂଶର ଜନ୍ମା, ନଦୀ, ସାଗର, ପାହାଡ଼, ବନ, ହ୍ରଦ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ, କୀଟାଦି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଜନ୍ତୁ, ନିଜ ନିଜ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଏ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତର ଲୋକମାନେ, ବାହାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଗଣନାତୀତ ଆଣ୍ଡ ଓ ତାଙ୍କ ଅଧିପତିମାନେ ଏହି ପୂଜାରେ ସମ୍ମିଳିତ ହୁଏ । ଦଶ ଦିଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରୁଦ୍ରମାନେ ବି ଏଠାରେ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଯେଉଁଠି ଗୌଡ଼, ମୈମେୟ, ଶାକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଅଛି—ଚେତନ ହେଉ କି ଅଚେତନ, ସମସ୍ତକୁ ଶିବଙ୍କ ପାଖରେ ଭାବନା ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ସମସ୍ତେ ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଓ ଯୋଜିଥିବା ହାତ ସହିତ, ଭକ୍ତି ଭାବରେ ପ୍ରଭୁ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ପରିଦ୍ଧିର ପୂଜା କରି, ମନ ଚଞ୍ଚଳତା ଶମନ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ ଦେବ ଓ ଅକ୍ଷୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ । ଏପରେ ଶିବ ଓ ତାଙ୍କ ସଂଗିନୀଙ୍କୁ ଅମୃତ ସମାନ, ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର, ଭଲ ଉପକରଣରେ ସଜାଯାଇଥିବା ମହାନ ନୈବେଦ୍ୟ ଦାନ କରିବା ନିୟମ । ମୁଖ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ବତ୍ତିଶ ପ୍ରମାଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଛୋଟ ହେଲେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରମାଣରେ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି କରି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏପରେ ଜଳ, ପାନସୁପାରି, ଦୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ସେଇପରି, ଉତ୍ତମ ଉପଭୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭକ୍ତ କଦାଚିତ୍ କଞ୍ଜୁସି କିମ୍ବା ଚତୁରତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର କହେ—ଯିଏ ଚତୁର, ଅଲସ କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ ଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଉଁଠାରେ ଅଭିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ । ଏହିପରି ଅଲସ୍ୟ ଓ ଅନାସକ୍ତିକୁ ପରିହାର କରି, ଯିଏ ଫଳ ଚାହେ, ସେ ଭାବନା ସହ କାମ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ ।