ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ମଣ୍ଡଳର ବିଧିବତ୍ ବିରାଟ ରୂପ ଓ ବିଧାନକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି। ଏହି ମଣ୍ଡଳ ପାଞ୍ଚଟି ପରିବେଷ୍ଟନ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଶୋଭିତ ଓ ଅଳଙ୍କୃତ। ମଣ୍ଡଳର ପଙ୍କଜ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିମାନେ ଅଲଙ୍କୃତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାହାର ରେସାଗୁଡ଼ିକୁ ଶକ୍ତିମାନେ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଦିଗର ପତ୍ରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ରୁଦ୍ର—ବାମା ଆଦି—କ୍ରମକ୍ରମେ ବିଧିବତ୍ ବିସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି। ମଣ୍ଡଳର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶରେ ବିରାଜ କରେ ବିରକ୍ତି, ଏବଂ ବୀଜରେ ନବଶକ୍ତି ରହିଛି। ଗଠିକାରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଧର୍ମ ଏବଂ ତଣ୍ଡରେ ଶିବାଶ୍ରିତ ଜ୍ଞାନ ବିରାଜ କରେ। ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶର ଉପରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଚକ୍ର ଅବସ୍ଥିତ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନ ଓ ସତ୍ୟ ନାମକ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ସମସ୍ତ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଅନେକ ଆସନ ସଜାଯାଇଛି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ପରିବେଷ୍ଟନ ମଧ୍ୟରେ ଅମ୍ବିକା ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ବିଶୁଦ୍ଧ, ଶିତଳ ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ସ୍ଫଟିକ ସମାନ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ଜଟା ମୁକୁଟ ଶୋଭା ପାଏ, ସିଏ ବାଘଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ହଲେ ହାସର ମୃଦୁ ଛୁଆଁ ଥିବା ପଦ୍ମ ସମାନ। ତାଙ୍କର ପାଦ, ହାତ ଓ ଅଠି ଲାଲ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ସମାନ ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗରାଗିତ, ପାଞ୍ଚ ମୁଖ, ଦଶ ବୁଜା, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୁକୁଟରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ପୂର୍ବ ମୁଖ ମୃଦୁ, ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତିନି ପଦ୍ମ ସମାନ ଆଖି ଓ ତରୁଣ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ। ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖ ଘନ ମେଘ ସମ ଗମ୍ଭୀର ଦୀପ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭୃକୁଟି ଚଡ଼ାଏ ହୋଇ ତିନି ଲାଲ ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର। ଉତ୍ତର ମୁଖ କୋରାଲ ରଙ୍ଗର, ତୀବ୍ର ଦଂତ, ଭୟଙ୍କର ଭାବ, ଅନ୍ଧକାର ଚୁଲିରେ ଶୋଭିତ। ପଶ୍ଚିମ ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଖି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୁକୁଟରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଖେଳିବା ଭାବ। ପଞ୍ଚମ ମୁଖ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ସମାନ ଚମକ, ମୃଦୁ ହାସ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଠୁଣ୍ଠିରେ ଶୋଭା, ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୃଦୁ, ତିନି ଫୁଲିଥିବା ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଡାହାଣ ହାତରେ ତିନି ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତ୍ରିଶୂଳ, ପରଶୁ, ବଜ୍ର ଓ ତଳୱାର ଧରିଛନ୍ତି। ବାମ ହାତରେ ସାପ, ବାଣ, ଘଣ୍ଟି, ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦେହ ଘୁଁଡ଼ିଠାରୁ ଶାସନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ, ଲାଲାଟରେ ଶାନ୍ତି ଶୋଭିତ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ପରାଶାନ୍ତି ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଅଛି। ସେ ପଞ୍ଚ ମାର୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପଞ୍ଚ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ରୂପେ ଇଶାନ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ହେଉଛି ଅଘୋର, ବାମ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ମହେଶ୍ୱର, ପାଦ ସଦ୍ୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦେହ ଅଠାଇଶଟି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଇଶାନ ମାତୃମାନେ, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ହଁସ ଶକ୍ତି ସହିତ ଗଠିତ। ସେ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ରରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି, ଡାହାଣରେ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, ବାମରେ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଅଛି। ସଦାଶିବ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି, ସେ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱର ଗଠନ, ମୂଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏହି ରୂପକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଥାବିଧି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ରୂପଶିବ ସହିତ ପରାଶକ୍ତିକୁ ପୂଜିବା ନିୟମ। ଏଠି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ପାରେ ଥିବା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି, ପାଞ୍ଚ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ର ଓ ଷଡଅଙ୍ଗ, ମାତୃମାନେ, ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶିବ ସହିତ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଶକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଅଥବା ଶାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କିମ୍ବା କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଜଳାଞ୍ଜଳି, ମୁଖପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଓ ଗନ୍ଧ ଦେଇ ପଞ୍ଚ ପରିବେଷ୍ଟନର ପୂଜା ଅରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ, ବିଦାୟ ନ କରି। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଶିବଙ୍କର ଡାହାଣ ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ହେରମ୍ବ ଓ ଷଣ୍ମୁଖଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଇଶାନ ଆଦି ବ୍ରହ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସହିତ ସଦ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଥମ ପରିବେଷ୍ଟନରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ହୃଦୟ ଆଦି ଷଡଅଙ୍ଗକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜିବା ଓ ଶିବ ଶିବାଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଆଦି ଯାନକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏଠି ବାମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ରୁଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବା ପ୍ରଥମେ ପୂଜିବାଠାରୁ ପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୂଜିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହିପରି ପ୍ରଥମ ପରିବେଷ୍ଟନ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବେଷ୍ଟନ ବିଷୟରେ ସ୍ନେହ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ। ପୂର୍ବ ପତ୍ରରେ ଅନନ୍ତ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କର ବାମରେ ଶକ୍ତି ରଖିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦକ୍ଷିଣ ପତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିବା। ପଶ୍ଚିମ ପତ୍ରରେ ପରମ ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ, ଉତ୍ତର ପତ୍ରରେ ଏକାନେତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମ ପତ୍ରରେ ଏକ ରୁଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବରେ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ପୂଜନ କରିବା ଚାଲିଥାଏ। ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ପତ୍ରରେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଓ ତାଙ୍କର ବାମରେ ଶକ୍ତି, ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମ ପତ୍ରରେ ଶିଖଣ୍ଡୀଶକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବେଷ୍ଟନରେ ସମସ୍ତ ଦିଗପାଳମାନେ ପୂଜିତ, ତୃତୀୟ ପରିବେଷ୍ଟନରେ ଅଷ୍ଟ ରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିତ। ପୂର୍ବ ଠାରୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଭବ, ଶର୍ବ, ଇଶାନ, ରୁଦ୍ର, ପଶୁପତି, ଉଗ୍ର, ଭୀମ ଓ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟ ଦିଗରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଷ୍ଟ ରୂପ ପରେ ମହାଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସହିତ ଏଠି ଏକାଦଶ ରୂପରେ ପୂଜିତ। ମହାଦେବ, ଶିବ, ରୁଦ୍ର, ଶଙ୍କର, ନୀଳଲୋହିତ, ଇଶାନ, ବିଜୟ, ଭୀମ, ଦେବଦେବ, ଭବୋଦ୍ଭବ ଓ କପର୍ଡୀଶ—ଏହି ଏକାଦଶ ଶକ୍ତି ରୂପରେ ପୂଜିତ।