ଏହି ଶିବଧର୍ମର ଗୁପ୍ତତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ—କେହି ମନରେ ଶିବଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବା ନ କରୁଥିବା, ତଥାପି ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଏକଥର, ଦୁଇଥର କିମ୍ବା ତିନିଥର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରେ, ସେଉଁଠି ଆଉ ଆସିଥାଏ। ଏହିପରି, ଶିବଧର୍ମରେ ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆଉ କେବେ ବିଶ୍ୱାଧିପତି ହେବେନି। ତେଣୁ, ଯେ କୌଣସି କାରଣରୁ ହେଉ, ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶିବଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯଦି କେହି ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଜଣକୁ ଜୋରଜବରଦସ୍ତି କରିବା ଆମେ ଚାହୁଁନାହୁଁ। କାରଣ, ଅତିରିକ୍ତ ଯୁକ୍ତି ବା ଜୋରକୁ ନେଇ କିଛି କରିଲେ, ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଆକର୍ଷଣ କରେନି, ଯଦିଓ କେତେକ ଲୋକ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ମାନ୍ୟତାରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରର କାରଣକୁ ଦମନ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ନିଜ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଏକ ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ବେଦ ସମାନ ଶାଶ୍ୱତ ଓ ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶୁଣିଛି, ଯାହା ଶିବ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ କହିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ଏହି ଶିବଧର୍ମରେ ଅଧିକାରୀମାନେ କୌଣସି ବୈକଳ୍ପିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ କି? ଯଦି ହଁ, ଦୟାକରି ଏହି ସମୟରେ ତାହା କହନ୍ତୁ।” ଏହାର ଉତ୍ତରରେ କହାଯାଏ—କେତେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ଫଳ ଦିଏ, କେତେକ ପରଲୋକରେ, ଆଉ କେତେକ ଦୁଇଠିଏ ଦିଏ; ଏମିତି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅଛି। କେତେକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି କ୍ରିୟା, କେତେକ ତପସ୍ୱି, କେତେକ ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ, ଆଉ କେତେକ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ମିଳନ। କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଯଥା ହୋମ, ଦାନ, ପୂଜା ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟମାନେ କେବଳ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳଦାୟକ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି ଶକ୍ତି ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅଟୁଟ ରେଖାରେ ରହିଛି। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ବୈକଳ୍ପିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ସେହି ବୈକଳ୍ପିକ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦିଏ। ଶୈବ ଓ ମହେଶ୍ୱରମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ନିୟମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଶିବ ଓ ମହେଶ୍ୱରରେ କୌଣସି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭେଦ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଶିବରେ ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ଶୈବ; ଏମାନେ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଲୋକରେ କ୍ରିୟାଯଜ୍ଞରେ ଲିନ, ସେମାନେ ମହେଶ୍ୱର। ତେଣୁ, ଭିତରେ ଶୈବ, ବାହାରେ ମହେଶ୍ୱର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବ, ତାହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭୂମିକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ମନ ଚାହେ, ଭଲ ଭାବରେ ଲେପିଥିବା, ଉପରେ ଓ ତଳେ ବସ୍ତ୍ର ବିଛାଇଥିବା, ଆଇନା ପରି ସ୍ମୂଥ ଭୂମିରେ ପୂଜା ସ୍ଥଳ ତିଆରି କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ। ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥରେ ପୂର୍ବ ଦିଗ ଚିହ୍ନଟ କରି, ପରେ ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ହସ୍ତ ଆୟତ୍ତ ଏକ ବୃତ୍ତ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଣି, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପଦ୍ମ ପାଞ୍ଚ ଘେରରେ ଶୋଭିତ ହେବା ଦରକାର; ଦଳରେ ସିଦ୍ଧିମାନେ ଓ ତନ୍ତୁରେ ଶକ୍ତିମାନେ ବସିବେ। ପୂର୍ବ ଦଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଷ୍ଟ ରୁଦ୍ର—ବାମାଦିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ବସାଯିବେ, ଗର୍ଭରେ ବିରାଜିବ ଭୈରାଗ୍ୟ, ଓ ବୀଜରେ ନବଶକ୍ତି। ତଣ୍ଡରେ ଶିବତ୍ୱ ଧର୍ମ, ଡାଣ୍ଡରେ ଶିବାଶ୍ରିତ ଜ୍ଞାନ, ଗର୍ଭର ଉପରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ର। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଶିବତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ନାମକ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ; ସମସ୍ତ ଆସନ ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ରହିଛି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଘେର ସହିତ, ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ସହ ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ କ୍ରିଷ୍ଟଳ ସଦୃଶ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୀତଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ମାଥାରେ ମାଟି ଝଟାର ମୁକୁଟ୍, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚକ୍ରାକାର, ବାଘଚର୍ମ ପରିଧାନ, ମୁହଁ ମନୋହର ମନ୍ଦହାସି ସହ କମଳ ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ। ପାଦ, ହାତ, ଓ ଓଠ ରକ୍ତକମଳ ଦଳ ସମାନ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ, ଦଶବାହୁ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୁକୁଟ୍ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବମୁଖୀ ମୁହଁ ଶିତଳ ଓ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ତିନୋଟି କମଳ ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ, ତରୁଣ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାରେ ଶୋଭିତ। ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖ କଳା ମେଘ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭୂକୁଟି ଭଙ୍ଗି ଭୟଙ୍କର, ତିନୋଟି ଲାଲ ଚକ୍ଷୁରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଉତ୍ତର ମୁଖ କୋରଲ ପରି ଲାଲ, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ, ଓଠ କମ୍ପିତ, ଗାଢ଼ କେଶ ଶୋଭିତ। ପଶ୍ଚିମ ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନୋହର ମନ୍ଦହାସ ସହ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଦୀପ୍ତିମାନ। ପଞ୍ଚମୁଖ ଶିତଳ ହସରେ ଅତି ମୃଦୁ, କ୍ରିଷ୍ଟଳ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅଲୋକିକ। ତାଙ୍କର ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲି ଉଠିଛି, ଡାହାଣ ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ, ପରଶୁ, ବଜ୍ର, ତଳୱାର ଅଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ବାମ ହାତରେ ସାପ, ବାଣ, ଘଣ୍ଟି, ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ଆକୃତି ନୀ ବଂଧି ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଗରିମାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ, ମାଥା ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ତାହା ପରେ ପରମ ଶାନ୍ତିଶକ୍ତିରେ ଅଲିଙ୍ଗିତ। ତିନି ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ, ପଞ୍ଚ ମାର୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପଞ୍ଚ ଶକ୍ତିର ଅବତାର, ପୁରୁଷ ଭାବେ ପ୍ରାଚୀନ ଈଶାନ ମୁକୁଟ୍ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅଘୋର, ବାମ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ମହେଶ୍ୱର, ପାଦ ସଦ୍ୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅଠାଇଶ ଶକ୍ତିର ଗଠିତ। ଈଶାନ ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ମାତୃମାନେ, ଓ ଓଁକାରର ଏକତ୍ୱ, ହଂସଶକ୍ତିର ସହ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି।