ଏକ ଦିନ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଦୈନିକ ନିୟମ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେବା କରେ, ସେ ଶୂଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ; ଯେଉଁ ଜଣେ ଚାଷ କରେ, ସେ ଭୃଶଳ ଅଟୁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଦସ୍ୟୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ପ୍ରଭାତରେ, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଥିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଜୀବିକା ଉପାୟ, ତାହାର କଷ୍ଟ ଓ ବ୍ୟୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ଜୀବନ, ଶତ୍ରୁତା, ମୃତ୍ୟୁ, ପାପ, ଭାଗ୍ୟ, ରୋଗ, ପୋଷଣ, ଶକ୍ତି ଓ ଉଠିବାର ଫଳ ଉପରେ ମନନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶକୁ ଉଷା କୁହାଯାଏ; ଅର୍ଧ ଯାମକୁ ସଂଧି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉଠି, ମୁତ୍ର ଓ ମଳ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଘରରୁ ଦୂର ଏକ ବାହାର ଥାନରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଯିବା ଉଚିତ; ବାଧା ଥିଲେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା ସମ୍ଭବ। ମୁତ୍ର ଓ ମଳ ବିସର୍ଜନ କରିବା ସମୟରେ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମୁହଁ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବାମ ହାତରେ ଅଙ୍ଗକୁ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ମୁହଁ ଢାକିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ମଳ ବିସର୍ଜନ ପରେ, ଉଠି ତାହାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜଳ ନେଇ, ଜଳ ଭିତରେ ନୁହେଁ, ବାହାରେ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ବିକଳ୍ପ ଭାବେ, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷିମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ନାଯାଇ, ପୃଥିବୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅଂଶକୁ ସାତ, ପାଞ୍ଚ, କିମ୍ବା ତିନି ଥର ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଅଙ୍ଗ ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ କର୍କୋଟା ଆକାର ମାପ ଦିଆଯାଇଛି; ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅଂଶକୁ ଭଲଭାବରେ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ହାତ ଧୁଇଁ ଓ ମୁହଁ ଅଠ ଥର ଚୁଲିବା ଉଚିତ। ଯେକୌଣସି ପାତ୍ର କିମ୍ବା କାଠ ଦ୍ୱାରା, ଜଳ ଭିତରେ ନୁହେଁ, ବାହାରେ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଏବଂ ତର୍ଜନୀ ଉପଯୋଗ ନ କରି ଦାନ୍ତ ଶୁଧ୍ଧି କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ପରେ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ ଗଳା କିମ୍ବା କମର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନାନ କରିବା ଚାଲିଥାଏ। ଘୁଣା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ବୁଡି, ମନ୍ତ୍ର ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଧୋଇଥିବା ପୋଶାକ ପାଇଁ, ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ଉପର ପୋଶାକ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ନଦୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବା ସମୟରେ, ସ୍ନାନ ପୋଶାକକୁ ଧୋଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଝିଲି, କୁଆଁ କିମ୍ବା ଘରେ ସ୍ନାନ ପରେ ପୋଶାକ ଧୋଇବାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପଥର, ଘାସ, ଜଳ କିମ୍ବା ଭୂମିରେ, ପୋଶାକ ଧୋଇ ଚିପିବା ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଅଙ୍ଗାର ଦ୍ୱାରା ଜାବାଳା ଶିଖାଯାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁହଁରେ ତିନି ଲାଇନ ଚିହ୍ନ କରିବା ଉପଦେଶ ଅଛି; ଜଳରେ କରିଲେ ନରକ ମିଳିଥାଏ। ‘ଆପୋହିଷ୍ଠ’ ମନ୍ତ୍ର ଶିର ଉପରେ ପଢି ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ ଚିଁଟିବା ଓ ‘ଯସ୍ୟ’ ମନ୍ତ୍ର ଚରଣ ଉପରେ ପଢି ସଂଧି ଚିଁଟିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ଏହି ଶୁଧ୍ଧି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିର, ହୃଦୟ ଓ ଚରଣ—ଏହି ତିନି ଅଂଶରେ ହୋଇଥାଏ; ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସ୍ନାନ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଅଳ୍ପ ସଂସ୍ପର୍ଶ, ରୋଗ, ରାଜା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ଭୟ, ଅଧିକ ଅନୁପସ୍ଥିତି ସମୟରେ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନୁବାକ, ସଂଧ୍ୟାରେ ଅଗ୍ନି ଅନୁବାକ, ଜଳ ପିଇବା ପରେ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୁଧ୍ଧି ପ୍ରକ୍ରିୟା କରିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଠନ ଶେଷରେ, ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଓ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଫିଙ୍ଗିବା ଉଚିତ; ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ପୃଥିବୀରେ ଉଠି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା; ପ୍ରଭାତ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଆଙ୍ଗୁଳି ମଧ୍ୟର ଖୋଲ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିବା, ପରେ ନିଜକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଶୁଧ୍ଧ ଆଚମନ କରିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ଯଦି ସଂଧ୍ୟା ବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପରେ କରାଯାଏ, ତେଣୁଁ ସେହି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ; ଅସମୟରେ କରିଲେ ଦିନ ଶେଷ ପରେ ଏହାକୁ ‘ସମୟ’ କୁହାଯାଏ। ଦିନ ଶେଷ ପରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦିନକୁ ଏକ ଶତ ଥର ପଢିବା ଉଚିତ; ଆଇନା ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଏକ ଲକ୍ଷ ଥର ପଢିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ଏକ ମାସ ପରେ, ପୁନଃ ଦିନିକ ଉପନୟନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଶ, ଗୌରୀ, ଗୁହ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ—ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରୂପକୁ ଉପାୟ ପାଇଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଅର୍ପଣ ପରେ ଶୁଧ୍ଧ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣ, ମଠ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ଶାଳାରେ, ପଣ୍ଡିତମାନେ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ, ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ଘରରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ଏକାଗ୍ର ଆସନ ଉପରେ, ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଓ ପରେ ଗାୟତ୍ରୀ ପଠିବା ଉଚିତ। ଜୀବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଏକତା ବିଷୟକୁ ବୁଝି, ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର—ତିନି ଲୋକର ସ୍ରଷ୍ଟା, ପାଳକ, ଅବିନାଶୀ—ପଠିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ଏହି ପ୍ରଣବ ନାଶକ, ରୁଦ୍ର, ଆତ୍ମଜ୍ୟୋତି, ଆମେ ପୂଜା କରୁଛୁ; ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ର ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ। ସଦା ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଭୋଗ, ମୋକ୍ଷରେ ପ୍ରେରିତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଅର୍ଥକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତା କରି, ନିଶ୍ଚୟରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। କିମ୍ବା, ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଁ ପଠିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଭାତରେ ଏକ ଶହ ଥର ପଢିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଏକ ଶତ ଥର, ସଂଧ୍ୟାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଥର ଏବଂ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଚୁଡା ସହିତ ପଠିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଜୀବ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।