ଏକ ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଏହି ପ୍ରକାର ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ବାହ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଜଣେ ଭକ୍ତ ଚାହେଁ ଲିଙ୍ଗରେ କିମ୍ବା କୃତ୍ରିମ ରୂପରେ ସଦା ପୂଜା କରିପାରିବେ। ଦୂର୍ଗାହା ଅଗ୍ନିରେ କିମ୍ବା ବେଦୀରେ, ନିଜ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମ୍ଭଳ ଅନୁଯାୟୀ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଉଭୟ ଉପଚାରରେ ଶ୍ରୀପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୂଜାକୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରିବେ କିମ୍ବା ନ କରିବେ। ଏହି ବିଷୟରେ ଶିବ ନିଜେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପୂଜାପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିବଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିବରଣା କରିଥିଲେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୂଜା, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଚାହେଁ ନ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ଏହା ପରେ ବାହ୍ୟ ପୂଜା ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରଥମେ, ଭକ୍ତ ମନରେ ଉପଚାରଗୁଡିକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଦେବତା ବିନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନନ୍ଦି ଓ ସୁୟଶାଙ୍କୁ ମନରେ ନିବେଦନ କରି, ବିଧିବତ୍ ଉପଚାର କରି, ଶୁଧ୍ଧ ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଆସନରେ, ସିଂହାସନ କିମ୍ବା ଶୁଧ୍ଧ ପଦ୍ମାସନରେ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ବିଧିବତ୍ ବସିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ, ଶିବ ଓ ତାଙ୍କ ନିକଟ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଭାବ। ଶିବ, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଲାଲ ମୁଁହ, ହାତ ଓ ପାଦ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ହସୁଥିବା ମୁଁହ, ଶୁଧ୍ଧ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ପରି ରୂପ, ତିନି ଆଖି ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି, ଚାରି ହାତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଭୂଷିତ। ତାଙ୍କର ହାତ ଦେଇ ଦାନ ଓ ଭୟ ନିବାରଣ କରି, ମୃଗ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ସାପ ମାଳା ଓ ବ୍ରାସଲେଟ୍ ପିନ୍ଧି, ନୀଳ କଣ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ସେବକ ଓ ପରିଷଦ ସହିତ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କର ଆଖି ଫୁଲିଥିବା ନୀଳ ପଦ୍ମ ରେ ପତ୍ର ପରି ଦୀର୍ଘ, ମୁଁହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ଚୁଲ ଗାଢ଼ ଓ ଘୁଞ୍ଚାଳ। ଦେବୀ ନୀଳ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି ଦେହ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୁକୁଟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଦୃଢ଼ ଓ ଚମକୁଥିବା ଅଂଶ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଉଦ୍ଧାର ବ୍ରେଷ୍ଟ। ସ୍ଲିମ୍ ମଧ୍ୟ, ଚଉଡ଼ ନିତମ୍ବ, ଶୁଧ୍ଧ ପୀତ ବସ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ, ଫୋରହେଡ୍ ଉପରେ ଚମକୁଥିବା ଚିହ୍ନ। ଚୁଲ ଅନେକ ଫୁଲରେ ଭୂଷିତ, ଦେହ ଏକତାରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁହରେ ଲଜ୍ଜାର ଛାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଚମକୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ମହାସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏକ ନୂସ୍-କଟର୍ ଧରି, ତ୍ରିତ୍ୱ—ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦର ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଶୁଭ୍ ଆସନରେ ଦେବତା ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସମସ୍ତ ଉପଚାର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମନର ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଏହିପରି ରୂପରେ ଯେକୌଣସି ଦେବତାର ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିପାରିବେ—ଶିବୀ, ସଦାଶିବ, ମାହେଶ୍ୱରୀ, ଷଡ୍ୱିଂଶକା, କିମ୍ବା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ। ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଏହା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଶରୀରରେ କରି, ଏହି ରୂପରେ ଦେହୀ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ। ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ମନରେ ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ନାଭିରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ଦାରୁ, ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଭୂରୁମଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧ ଦୀପଶିଖା ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଶରୀରରେ କିମ୍ବା ଅଲଗା ଭାବରେ, ଶୁଭ୍ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଯୋଗରେ। ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ ଏହି ନିୟମ ସବୁଠି ଲାଗୁ ହୁଏ; ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ମନସିକ ପୂଜାକ୍ରମ ଶେଷ କରି। ଏବେ ଭକ୍ତ ଲିଙ୍ଗରେ, ବେଦୀରେ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜାସ୍ଥଳକୁ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧ ମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଫୁଲ ରଖିବା ଦରକାର। ଅସୁବିଧା ଦୂର କରିବାକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରାୟ ଦୂର କରି, କବଚ ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ଚାରିପାଖରେ ଅସ୍ତ୍ର ନিক্ষେପ କରି, ପୂଜାସ୍ଥଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଦର୍ଭା ଘାସ ବିଛାଇ, ଶୁଧ୍ଧ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାତ୍ର ଓ ସମଗ୍ରୀକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଦରକାର। ଚାରିଟି ପାତ୍ର—ଝାଳା ଦେବା, ପାଦ ଧୋଇବା, ଜଳ ପିବା, ଓ ଅଫରିଂ ପାତ୍ର—ଏଠାରେ ଅନୁକ୍ରମରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଧୋଇ, ଝାଳା ଦେଇ, ଯାଞ୍ଚ କରି, ଶୁଭ୍ ଜଳ ଭରି, ଉପଲବ୍ଧ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ସଜାଇବା ଦରକାର। ମଣି, ଚାନ୍ଦି, ସୁନା, ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, ଫୁଲ, ଚାଉଳ, ଫଳ, ଅଙ୍କୁର, ଦର୍ଭା ଏସବୁ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ। ବାତ୍ରା ଓ ପିବା ଜଳରେ ଫୁଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୀତଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ। ପାଦ ଧୋଇବା ଜଳରେ ଖସ, ଚନ୍ଦନ, ଚମ୍ପା, କୋଲା, କାପୁର, ବହୁମୂଳ, ତମାଳ ଦେବା ଦରକାର। ଉଚ୍ଚାରଣ ପାତ୍ରରେ ଗୁରିଦିଆ ପରେ ଏଲା, କାପୁର, ଚନ୍ଦନ ଦେବା ଉଚିତ। ଅଫରିଂ ପାତ୍ରରେ କୁଶା ଘାସ, ଚାଉଳ, ଯବ, ତିଳ, ଘୃତ, ଆଳି, ଫୁଲ, ଭସ୍ମ ଦେବା ଉଚିତ। ଝାଳା ପାତ୍ରରେ କୁଶା ଫୁଲ, ଯବ, ବହୁମୂଳ, ତମାଳ, ଭସ୍ମ ଦେବା ଦରକାର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥଳରେ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି, ବାହ୍ୟ ଭାବେ କବଚ ଦେଇ, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା କରି, ଗୋମୁଦ୍ରା ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀକୁ ଝାଳା ପାତ୍ରର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରି, ବିଧିବତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ଯଦି ଏକମାତ୍ର ଝାଳା ପାତ୍ର ଅଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜାରୀ ଏହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଜଳ ତିଆରି କରିବେ, ଯେପରି ଚାଲିଥାଏ। ଏପରି ଏବେ, ପୂଜାସ୍ଥଳର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଦେବତା ବିନାୟକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।