ଏହି ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଏ—ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟମୟ ଯଜ୍ଞ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଯଦି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କରାଯାଏ, ତେବେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କାମନା ସହିତ କରାଯାଏ, ତେବେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଭକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉଭୟ ରଖିଥାଏ, ସେ ଏହି ସଂସାର ସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ; ଦୂଷଣ ଓ ହିଂସା ଭଳି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନଃସାମଗ୍ରୀ ସହିତ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଧ୍ୟାନର ଯଜ୍ଞ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଯାହା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରୁଥିବାମାନେ କେବଳ ସୀମିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ, ଏହିଠାରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କ ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଯେପରି ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ମାଟି, କାଠ ଇତ୍ୟାଦିରେ ତିଆରି, ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ୍ୟରେ ଲିନ୍ ଥିବା ଲୋକେ ପଥର କିମ୍ବା ମାଟିର ଦେବତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। କାରଣ, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ନ ଜାଣି, ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରି ନିଜ ମନ ଭିତରେ ବସିଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ଏପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଉଭୟରୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ହାତରେ ଥିବା ଫଳକୁ ଛାଡ଼ି, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନରୁ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧ୍ୟାନରୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ। ଉଭୟ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଭକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ, ଯଥା ମୁଣ୍ଡର ଶିଖର, କପାଳ, ଭୂରୁମଧ୍ୟ, ନାକର ଟୋପ, ମୁଁହ, କଣ୍ଠ, ହୃଦୟ କିମ୍ବା ନାଭିରେ—ଏହି ସନାତନ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଭାବି, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ବାହ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଲିଙ୍ଗରେ କିମ୍ବା ପ୍ରତିମାରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ପୂଜିବାଯାଏ। ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବେଦିରେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସାଧ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଉଭୟ ପୂଜା କରିପାରିବେ। ଯଦି ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୂଜାରେ ଏକାଗ୍ର ଅଛନ୍ତି, ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରିବେ କି ନାହିଁ, ଏହା ଚୟନୀୟ। ଏଉଁପରି ଶିବଂକ ସ୍ୱୟଂ ଦେବୀଙ୍କୁ ଯେପରି ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ସେହି ପୂଜାପ୍ରଣାଳୀକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୂଜା ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରି ଥିବା କି ନାହିଁ, ତା’ପରେ ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ, ମନରେ ଉପଚାରଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଓ ଭିନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ଦିଗରେ ନନ୍ଦି ଓ ସୁୟଶସ୍ ଙ୍କୁ ପୂଜି, ମନରେ ଭଲଭାବେ ସମ୍ପୂଜିତ କରି, ଆସନ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଚାହିଁ। ପୂଜାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ସିଂହାସନ କିମ୍ବା ପଦ୍ମାସନ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଆସନ ଉପରେ ବସି, ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆସନ ଉପରେ, ଜନକ ଓ ଜନନୀ ଶିବ-ଶିବାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବେ। ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଲାଲ ମୁଁହ, ହାତ ଓ ପାଦ, ଚାନ୍ଦ୍ର ଓ ଯସ୍ମିନ ଫୁଲ ଭଳି ହସୁଥିବା ମୁଁହ, ସ୍ୱଚ୍ଛ କ୍ରିଷ୍ଟଳ ଭଳି ଦେହ, ତିନିଟି ଆଖି କମଳ ଭଳି, ଚାରି ହାତ, ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ଭୟ ନାଶକ ହାତ, ମୃଗ ଚିହ୍ନ, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ନାଗ ମାଳା ଓ କଙ୍କଣ, ଏବଂ ପ୍ରଭାମୟ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶିରେ ଧାରଣ କରି। ତାଙ୍କ ସାଥେ ଅନୁଚର ଓ ପରିଷଦ ସମେତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ, ତାଙ୍କ ବାମପାଖରେ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ—ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଆଖି ନୀଳ କମଳର ପାତ୍ର ଭଳି, ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ, କୁନ୍ଚିତ ଓ କଳା କେଶ, ନୀଳ କମଳ ପାତ୍ର ଭଳି ଦେହ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୁକୁଟ, ଉତ୍କଟ ଓ ଦୃଢ଼ ଅନ୍ତଃବସ୍ତ୍ର, ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧ ସ୍ତନ, ସ୍ଲିମ୍ କମର, ପ୍ରସ୍ତୃତ କଟି, ହଳଦିଆ ଅମ୍ବର, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଧାରଣ କରି, ଭାଳରେ ତିଳକ ଆଲୋକିତ। ତାଙ୍କର କେଶ ଚମତ୍କାର ଭାବେ ଗଠିତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ସମତୁଳିତ ଦେହରେ ଲଜ୍ଜା ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଚମତ୍କାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଧରି, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ରଖି, ମହାସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏକ ଦୂର୍ବନ୍ଧନୀ ଧରି, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ଦେବ-ଦେବୀଙ୍କୁ ଶୁଭ ଆସନରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନର ଫୁଲ ଓ ଉପଚାର ସହ ପୂଜିବେ। କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବି, ଶିବୀ, ସଦାଶିବ, ମାହେଶ୍ୱରୀ, ଷଡ୍ବିଂଶକା କିମ୍ବା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିପାରିବେ। ନିଜ ଦେହରେ ମନ୍ତ୍ର ନ୍ୟାସ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ଏହି ରୂପରେ ଅବିନାଶୀ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ବାହ୍ୟ ପୂଜା ମନସା କରିବେ; ତା’ପରେ ନାଭିରେ ହୋମ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ୱାଳା, ଘୃତ ଇତ୍ୟାଦି ଧ୍ୟାନ କରିବେ। ଭୂରୁମଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଦୀପଶିଖା ଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବେ, ଦେହରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଶୁଭ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଯୋଗରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବେ। ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ, ଏହି ନିୟମ ସବୁଠାରେ ଲାଗୁ ହୁଏ; ତା’ପରେ ମନସା ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଲିଙ୍ଗ, ବେଦି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜିବେ। ପୂଜା ସ୍ଥଳକୁ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରି, ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧ ଜଳରେ ଫୁଲ ରଖିବା ଉଚିତ। ଅସୁବିଧା ଦୂର କରିବାକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, କବଚ ପିନ୍ଧିବା ଚାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି, ପୂଜା ସ୍ଥଳ ତିଆରି କରିବେ। ଦର୍ଭା ଘାସ ପିଛାଇ ଓ ଛିଁଟା ଦେଇ ସଫା କରି, ସମସ୍ତ ପାତ୍ର ଓ ସାମଗ୍ରୀ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଛିଁଟା ପାତ୍ର, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାତ୍ର, ଆଚମନ ପାତ୍ର—ଏହି ଚାରିଟି ପାତ୍ର ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଧୋଇ, ଛିଁଟା ଦେଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଶୋଧିତ ଜଳ ଭରିବେ। ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଏଠାରେ ରଖିବା ଉଚିତ।