ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ଷଣରେ, ଶିବପୁରାଣର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଏହିପରି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଆରମ୍ଭରେ, ଶରୀରର ଆଂଶ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଖ, ମାଥା, ନାକ, କୁହୁ, କାନ୍ଧ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଛାତିକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ହଂସ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଶିଳ୍ପୀ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ, କଟି, ହାତ ଓ ଗୋଡ଼ ଦିଅଁ, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ପ୍ରକାରରେ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶିବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଯେଉଁ ପୂର୍ବ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ନିଜେ ଶିବ ନୁହଁ ଥିଲେ ଶିବର ପୂଜା କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ। ଶିବ ନୁହଁ ଥିଲେ ଶିବର ଧ୍ୟାନ କରି ଶିବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଶିବର ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ବନ୍ଧନ ଭାବକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନିଜେ 'ମୁଁ ଶିବ' ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଶୈବ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶୈବ କାର୍ଯ୍ୟରେ, କର୍ମ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞ, ଜପ ଯଜ୍ଞ, ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ, ଓ ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କିଛି ଲୋକ କର୍ମ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ, ଅନ୍ୟ ଜପରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ। କିଛି ଲୋକ ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ। ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର—ଇଛା ଓ ନିର୍ଇଛା ଅନୁସାରେ। ଇଛାବାନ୍, ଇଛାର ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଇଛାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ନିର୍ଇଛା ଲୋକ ରୁଦ୍ରର ଧାମରେ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ; ତପସ୍ବୀ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ, ପୃଥିବୀରେ ମାନବ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ଏଠାରେ, ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶିବର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ। ତେଣୁ, ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କର୍ମ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ଶରୀରୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଇଛା ବିନା କରିଲେ ମୁକ୍ତି, ଇଛା ସହିତ କରିଲେ ବନ୍ଧନ। ତେଣୁ, ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଏ; ହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏହା ସମ୍ଭବ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ବାହ୍ୟ କର୍ମରେ ଲୋକ ସୀମିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ରାଜାର ରାଜପାଳେ ଯେପରି, ଏଠାରେ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ନିଷ୍ଠା ଲୋକର ଦେହ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦିବ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଏଠାରେ, କଳା, କାଠ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗଠିତ ଦେହ ବଡ଼ ଦେହ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ଲୋକ ପାଥର କିମ୍ବା କଳାର ଦେବତାକୁ ଉପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଶିବର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନଥିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ମିଳେନାହିଁ; ନିଜ ଭିତରେ ବସିଥିବା ଶିବକୁ ଛାଡ଼ି ଜଣେ ଲୋକ ବାହ୍ୟରେ ପୂଜା କରିଥାଏ। ଫଳ ହାତରେ ଥିବାବେଳେ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଗୋଡ଼ ଚାଟିବା ଭଳି କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ; ଜ୍ଞାନରୁ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧ୍ୟାନରୁ ଜ୍ଞାନ ଆସେ। ଦୁଇଁ ମିଶି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ—ଏକାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ, ମୁଣ୍ଡ ଚୂଡ଼ାରେ, ମାଥାରେ, କିମ୍ବା ଭୃକୁତି ମଧ୍ୟରେ। କିମ୍ବା ନାକର ଟିପ୍, ମୁଖ, ଗଳା, ହୃଦୟ, କିମ୍ବା ନାଭି—ଏହି ନିତ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଦ୍ଧ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ବାହ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଲିଙ୍ଗରେ କିମ୍ବା ନିର୍ମିତ ଦେହରେ ସଦା ପୂଜା କରିପାରିବେ। ଅଗ୍ନିରେ, ବେଦୀରେ, ନିଜ ଭକ୍ତି ଓ ସାଧ୍ୟତା ଅନୁସାରେ, ଭିତରେ ଓ ବାହ୍ୟରେ, ଉଭୟରେ ଉପାସନା କରିପାରିବେ। ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପାସନାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ, ବାହ୍ୟ ଉପାସନା କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶିବଙ୍କ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଆ ଶିବପୁରାଣର ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପାସନା, ଅଗ୍ନିକ୍ରିୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିପାରିବେ କିମ୍ବା ନ କରିପାରିବେ; ପରେ, ବାହ୍ୟ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ, ମନରେ ଅର୍ପଣକୁ ଉପସ୍ଥାପନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦେବ ଭିନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ନନ୍ଦି ଓ ସୁୟଶାଙ୍କୁ ପୂଜି, ମନରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂଜା କରି, ବିଦ୍ୱାନ୍ ଉପଵିତ୍ ଦେଇ ଆସନ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉପାସନା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସିଂହାସନ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମାସନରେ, ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶିବ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ରୂପରେ, ଲାଲ ମୁଖ, ହାତ, ଚରଣ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ହସୁଥିବା ମୁଖ, ଶୁଦ୍ଧ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଭଳି ଦେହ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ଚାରି ହାତ, ଶୁଭ ଅଙ୍ଗ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଭାରି ଲାଗିଥିବା। ହାତରେ ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ଭୟ ନାଶ କରୁଥିବା ଭାବ, ମୃଗ ଚିହ୍ନ, ସର୍ପ ମାଳା, ବ୍ରାସଲେଟ, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ଉପଚାରକ ଓ ପରିଷଦ ସହିତ; ପରେ, ତାଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଥିବା ନୀଳ ପଦ୍ମ ପତ୍ରର ଭଳି, ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖ, କୁହୁଁ ଚୁରା, ନୀଳ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଭଳି ଦେହ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୃଢ଼ ଛାତି, ଶୁଭ୍ର ହଳଦୀ ଦେବସ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର, ମାଥାରେ ଚିହ୍ନ। କେଶ ଭଳି ଗଠିତ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଦେହରେ ସମତା, ମୁଖରେ ଲଜ୍ଜାର ଛାଁୟା। ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଦିପ୍ତିମାନ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ମହାସିଂହାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ପାଶକଟି, ଏକତ୍ର ତ୍ରିତ୍ୱ—ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦର ରୂପ ଉପସ୍ଥାପନ। ଏହିପରି ଶୁଭ ଆସନରେ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦେବୋପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ମନର ଫୁଲରେ ଉପାସନା କରି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିପାରିବେ। ଶିବୀ, ସଦାଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାହେଶ୍ୱରୀ, ଷଡ୍ୱିଂଶକା, କିମ୍ବା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଭାବରେ ମନରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି ଉପାସନା କରିପାରିବେ।