ଏକ ଦିନ, ଏକ ଭକ୍ତ ଶିବ ପୂଜାର ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମାର ଶୁଧ୍ଧିକରଣ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରୂପରେ କରି, ଶିବତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଧିଗମନ କଲେ। ଏହା ପରେ, ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିନ୍ତୁ, ଯଦି ସମୟ ଅଧିକ ଅଛି କିମ୍ବା ମନ ଅସ୍ଥିର ଅଟେ, ତେବେ ସେ ନିୟମାନୁସାରେ ଶରୀର ଉପଦାନ କ୍ରିୟାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଥମେ ଅକ୍ଷର ଉପଦାନ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଉପଦାନ, ତୃତୀୟ ପ୍ରଣବ ଉପଦାନ, ଏବଂ ତାପରେ ହଂସ ଉପଦାନ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମ ଉପଦାନ ହେଉଛି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରର ଉପଦାନ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କଥିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଦାନ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କିମ୍ବା ଅନେକଟି ଉପଦାନ କରି ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଯାଏ। ଅକ୍ଷର ଉପଦାନରେ, 'ଅ' କୁ ମୁଣ୍ଡରେ, 'ଆ' କୁ କପାଳରେ, 'ଇ' ଓ 'ଈ' କୁ ଦୁଇ ଆଖିରେ, 'ଉ' ଓ 'ଊ' କୁ ଦୁଇ କାନରେ ଦିଆଯାଏ। 'ଋ' ଓ 'ୠ' କୁ ଦୁଇ ଗାଲରେ, 'ଌ' ଓ 'ୡ' କୁ ଦୁଇ ନାକରେ, 'ଏ' ଓ 'ଐ' କୁ ଦୁଇ ଓଠରେ, 'ଓ' ଓ 'ଔ' କୁ ଦୁଇ ଦାନ୍ତର ଉପରେ ଦିଆଯାଏ। 'ଅଂ' କୁ ଜିଭ ଓ ତାଳୁରେ ଦିଆଯାଏ; 'କ' ର ଗୁଣ୍ଡାକୁ ଡାହାଣ ହାତର ପଞ୍ଚ ଗଠିରେ, 'ଚ' ର ଗୁଣ୍ଡାକୁ ବାମ ହାତର ଗଠିରେ, 'ଟ' ଓ 'ତ' ର ଗୁଣ୍ଡାକୁ ଦୁଇ ପାଉଁର ଗଠିରେ ଦିଆଯାଏ। 'ପ' ଓ 'ଫ' କୁ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପୃଷ୍ଠରେ, 'ବ' ଓ 'ଭ' କୁ ନାଭିରେ, 'ମ' କୁ ହୃଦୟରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ଦିଆଯାଏ। 'ୟ' ଠାରୁ 'ସ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷରକୁ ଶରୀରର ସାତ ତତ୍ତ୍ୱରେ, 'ହଂ' କୁ ହୃଦୟରେ, 'କ୍ଷ' କୁ ଭୂରୁମଧ୍ୟରେ ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରେ, ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଉପଦାନ କରିଯାଏ, ଅଂଗ, ମୁଖ, ଏବଂ ଅଂଶ ଅନୁସାରେ। ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗର ଉପଦାନ କରି, ଏହାକୁ ମୁଣ୍ଡ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁପ୍ତ ଅଂଗ, ଓ ପାଉଁରେ ଏକାଏକି ଦିଆଯାଏ। ଏହା ପରେ, ଉପରେ ମୁଣ୍ଡକୁ ଉପର ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦିଆଯାଏ; ଏହିପରେ ଇଶାନଙ୍କର ପଞ୍ଚ ଶକ୍ତିକୁ ପଞ୍ଚ ଧଳା ଭାଗରେ ଏକାଏକି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଯାଏ। ଚାରି ମୁଖରେ ପୁରୁଷଙ୍କର ଚାରି ଶକ୍ତିକୁ ଚାରି ଦିଗରେ ଏକାଏକି ଦିଆଯାଏ। ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, କନ୍ଧ, ନାଭି, ପେଟ, ପୃଷ୍ଠ, ଚାତି, ପାଉଁ ଓ ହାତରେ ଅଘୋରଙ୍କର ଆଠ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଯାଏ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ, ଗୁଦ, ଗେନ୍ଦ, ଘୁଁଟି, ଶିର୍ଷ, କମର, ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଭାଗରେ ବାମଦେବଙ୍କର ଦଶ ଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିଯାଏ। ନାକ, ମୁଣ୍ଡ, ହାତରେ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଏଥିରେ ୩୮ ଶକ୍ତିକୁ ଏକାଏକି ଦିଆଯାଏ। ଏହା ପରେ, ପ୍ରଣବ ଉପଦାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଇ ହାତ, କୁହୁଡ଼ି, ଗଠିରେ ପ୍ରଣବକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥାଏ। ପାର୍ଶ୍ୱ, ପେଟ, ଉରୁ, ଶିର୍ଷ ଓ ପାଉଁର ପୃଷ୍ଠରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣବକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ହଂସ ଉପଦାନ କରିଯାଏ। ହଂସ ବୀଜକୁ ଦୁଇ ଆଖି ଓ ଦୁଇ ନାକରେ, ହାତ, ଆଖି, ମୁଖ, କପାଳ, ନାକ, କୁହୁଡ଼ି, କନ୍ଧ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଚାତି, ଶିର୍ଷ, ହାତ, ଗଠିରେ ବିଭାଜନ କରି ଦିଆଯାଏ। ପଞ୍ଚ ଅଂଗ ଉପଦାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ହଂସ ଉପଦାନ କରି, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଯାଏ। ଏହିପରେ, ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶିବତ୍ୱ ଅଧିଗମନ ହୁଏ, ତାହା ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶିବ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଶିବର ପୂଜା କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତେଣୁ, ଶିବ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ବନ୍ଧନ ଭାବ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, 'ମୁଁ ଶିବ' ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରି ଶୈବ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। କ୍ରିୟା ଯଜ୍ଞ, ତପ ଯଜ୍ଞ, ଜପ ଯଜ୍ଞ, ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ ଓ ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କିଛି ଲୋକ କ୍ରିୟା ଯଜ୍ଞରେ, କିଛି ତପ ଯଜ୍ଞରେ, କିଛି ଜପ ଯଜ୍ଞରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କିଛି ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ବିଶିଷ୍ଟ। ଯଜ୍ଞର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଛି—ଇଚ୍ଛା ଓ ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ। ଇଚ୍ଛା ଥିବା ଲୋକ ଭୋଗ କରି ଉପରେ ଆସି, ପୁନଃ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଲୋକ ରୁଦ୍ରର ଆଶ୍ରମରେ ଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ତାହାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ତପ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଏକ ନୂତନ ଜନ୍ମ ହୁଏ—ଏହି ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତପସ୍ୱୀ ଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅନୁସାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ। ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମନ କରି, ଶିବ ସାଯୋଗ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ କରେ; ତେଣୁ, କ୍ରିୟା ଯଜ୍ଞ ମୁକ୍ତ ଲୋକ ଓ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କରିଲେ, ଏହା ଶରୀରୀ ଜନ୍ୟ। ଏହା ନିର୍ଇଚ୍ଛାରେ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଇଚ୍ଛାରେ କଲେ ବନ୍ଧନ ମିଳେ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ଥିଲେ, ସେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି; ହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଧ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ମୁକ୍ତି ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ଫଳ ମାତ୍ର ପାଆନ୍ତି। ରାଜାର ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଥିବା ଲୋକ ଭଳି, ଏଠାରେ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଲୋକ ଭିତରେ; ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକର ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦିବ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଦେଖିଯାଏ। ଏଠି, କ୍ରିୟାର ଅସ୍ଥି ରୂପ ମାଟି, କାଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ନିର୍ମିତ, କିନ୍ତୁ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଲୋକ ପାଥର କିମ୍ବା ମାଟିର ଦେବତାକୁ ଉପରେ ଉଠିଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ଶିବର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ଏହିପରି ଶିବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବାହ୍ୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ସେ ଏଠାରେ ହାତରେ ଥିବା ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ହାତ ହୁଁଡ଼ି ଚାଟିବା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନରୁ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧ୍ୟାନରୁ ଜ୍ଞାନ ଆସେ।