ଏକ ପବିତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ଉପାସକ ତାଙ୍କର ଜିହ୍ୱାର ଶିରା ଅନ୍ତରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମୟ ଆଲୋକପୁଞ୍ଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଲେଶ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ସେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ, ହାତକୁ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରି, ହାତର ଶୁଧ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହସ୍ତ-ନ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ କରିଥାନ୍ତି। ନ୍ୟାସ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଇଛି—ସ୍ଥିତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର। ଘରେ ରହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥିତି-ନ୍ୟାସ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି-ନ୍ୟାସ ଓ ସଂନ୍ୟାସୀ ଓ ଵନପ୍ରସ୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ସଂହାର-ନ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏକ ବିଧବା ଗୃହିଣୀ ପାଇଁ ସ୍ଥିତି-ନ୍ୟାସ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ କୁମାରୀ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି-ନ୍ୟାସ ଓ ତାହାର ବିଶେଷତା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠି, ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏଁକୁ ସୃଷ୍ଟି-ନ୍ୟାସ, ଏହାର ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗଲେ ସଂହାର-ନ୍ୟାସ। ତଳୁ ଅଙ୍ଗୁଳିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, 'ନ' ଠାରୁ 'ମ' ସହିତ ବିନ୍ଦୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସୂଚୀତ କ୍ରମରେ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ହସ୍ତ ଓ ଅନାମିକାରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରେ, ଶସ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ କରି, ଶସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶ ଦିଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ନିବୃତ୍ତି ଆଦି ପାଞ୍ଚ କଳା, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଆକାର ନେଇ, ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ଉଚିତ ଚିହ୍ନ ସହିତ ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ, ଓ ମୁଣ୍ଡର ଶିରାରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳାକୁ ତାଙ୍କର ବୀଜାକ୍ଷର ସହିତ ବନ୍ଧି, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବୀଜରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶୁଧ୍ଧି କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଶ୍ୱାସକୁ ଗୁଣ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ କାଟିବା ଉଚିତ। ଶ୍ୱାସକୁ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଆତ୍ମାକୁ ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରି, ଶିବଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ସହିତ ଏକତ୍ର କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ପରେ, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଶୁଷ୍କ କରି, କାଳାଗ୍ନିରେ ଦେହକୁ ଦହି, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା କଳାଗୁଡ଼ିକୁ ଉପରକୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଚିହ୍ନିତ। ଦେହ ଗଳି ଦହିଯିବା ପରେ, ସେ କଳାଗୁଡ଼ିକୁ ସାଗର ସହ ସଂଯୁକ୍ତ କରି, ଅମୃତରେ ଦେହକୁ ଭିଜାଇ, ଏହାକୁ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଦହନ ଓ ଲୟ ପରେ, ଉତ୍ପନ୍ନ କଳାବିନା ମଧ୍ୟ ଅମୃତରେ ଛାଇ ହୋଇଥିବା ଭସ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅମୃତରେ ଭିଜାଇବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ଜ୍ଞାନମୟ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ, ଦୀପଶିଖା ଆକାର ଏବଂ ଶିବଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ସହିତ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ପରେ, ଏହି ଆତ୍ମା ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲାପରେ, ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ଦେହକୁ ପୁନି ଅମୃତ ବୃଷ୍ଟିରେ ଅନୁଲିପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ହାତର ଶୁଧ୍ଧି ପୂର୍ବକ ହସ୍ତ-ନ୍ୟାସ, ତାପରେ ମହାମୁଦ୍ରା ସହିତ ଦେହର ଅଂଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଶିବଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ଅଂଗ ଓ ଜୟିଣ୍ଟରେ ଅକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସ କରି, ଛଅ ଅଂଗ ଓ ଛଅ ବିଭାଗର ସହିତ ଦିଗବନ୍ଧନ କରିବା, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଯୁକ୍ତ ପୂର୍ବ-ଅଗ୍ନିକୋଣଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବিকল্প ଭାବେ, କେବଳ ପଞ୍ଚ ଅଂଗର (ମୁଣ୍ଡ ଆଦି) ଓ ଛଅ ଅଂଗର ବିନ୍ୟାସ କରି, ଭୂତଶୁଧ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇପାରେ। ଏଭଳି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମାର ଶୁଧ୍ଧି କରି, ଶିବପଦ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସମୟ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍, ମନ ଅବ୍ୟସ୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବିନ୍ୟାସ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଅକ୍ଷର-ନ୍ୟାସ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମ-ନ୍ୟାସ, ତୃତୀୟ ପ୍ରଣବ-ନ୍ୟାସ, ତାପରେ ହଂସ-ନ୍ୟାସ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅନେକ ଉପାସନା କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ। ଏଠି, 'ଅ' ମୁଣ୍ଡରେ, 'ଆ' କପାଳରେ, 'ଇ' ଓ 'ଈ' ଦୁଇ ଚକୁରେ, 'ଉ' ଓ 'ଊ' ଦୁଇ କାନରେ, 'ଋ' ଓ 'ୠ' ଦୁଇ ଗାଳରେ, 'ଌ' ଓ 'ୡ' ଦୁଇ ନାକରେ, 'ଏ' ଓ 'ଐ' ଦୁଇ ଓଠରେ, 'ଓ' ଓ 'ଔ' ଦୁଇ ଦାନ୍ତର ଦଳରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। 'ଅଂ' ଜିହ୍ୱାରେ, ପରେ ତାଳୁରେ। 'କ' ଆଦି ଗୁଣ୍ଡକୁ ଡାହାଣ ହାତର ପଞ୍ଚ ସନ୍ଧିରେ, 'ଚ' ଆଦି ବାମ ହାତର ସନ୍ଧିରେ, 'ଟ' ଓ 'ତ' ଦୁଇ ପାଏର ସନ୍ଧିରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। 'ପ' ଓ 'ଫ' ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପୃଷ୍ଠରେ, 'ବ' ଓ 'ଭ' ନାଭିରେ, 'ମ' ହୃଦୟରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗରେ ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। 'ୟ' ଠାରୁ 'ସ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ସପ୍ତ ଧାତୁରେ, 'ହଂ' ହୃଦୟରେ, 'କ୍ଷ' ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚାଶତ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପଥ ଅନୁଯାୟୀ ଅକ୍ଷର-ନ୍ୟାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏପରେ, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ-ନ୍ୟାସ ଅଂଗ, ମୁଖ, ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ କରି, ଏହି ବିନ୍ୟାସ ହାତ, ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟ ଓ ପାଏରେ ସ୍ଥାପନ କରିବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଉପରେ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ମୁଖସମୂହକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନ କରି, ପଞ୍ଚ ଶ୍ୱେତ ଦିଗରେ ଇଶାନଙ୍କ ପଞ୍ଚ ଶକ୍ତିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ, ଚାରି ମୁଖରେ, ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗ ଅନୁଯାୟୀ ଚାରି ପୁରୁଷ ଶକ୍ତି ବିନ୍ୟାସ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, କାନ୍ଧ, ନାଭି, ଉଦର, ପୃଷ୍ଠ, ବକ୍ଷ, ପାଏ ଓ ହାତରେ ଅଠ ଅଘୋର ଶକ୍ତି ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଦିଆଯାଇଛି। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ, ଗୁହ୍ୟ, ଜାଘ, ଜଙ୍ଘା, କଟି, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବାମଦେବଙ୍କ ଦଶ ଶକ୍ତି ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହିପରି ତିରିଶିଅଠ ଶକ୍ତି ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ପ୍ରଣବ-ନ୍ୟାସ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନୀ ହାତ, କୋହ, କଞ୍ଚୁକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗରେ କରିବେ। ପାର୍ଶ୍ୱ, ଉଦର, ଉରୁ, ଜଙ୍ଘା ଓ ପାଏର ପଛ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଣବ-ନ୍ୟାସ କରି, ପ୍ରଣବ-ନ୍ୟାସ ଶେଷ କରିବେ। ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ହଂସ-ନ୍ୟାସ କରି, ହଂସ ବୀଜାକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ଚକୁ ଓ ନାକରେ ବିଭାଜିତ କରି ବିନ୍ୟାସ କରିବେ।