ଏକ ଦିନ, ଏକ ଭକ୍ତ ଶିବ ପୂଜା ପାଇଁ ତୟାରି କରୁଥିଲେ। ସେ ବାରୁଣ ସ୍ନାନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତଳୁ ଥିବା ପାଦରୁ ଆଗୁଁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀରକୁ ଜଳରେ ଦେଖି ଶୁଦ୍ଧ କଲେ। ବାରୁଣ ସ୍ନାନ ନହେଲେ, ଅଗ୍ନି ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ର ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଶିବ ସ୍ନାନ କରିପାରିବା; ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଶିବ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ନାନ ନିଜର ହେବା ଗଣାଯାଏ। ସେ ନିଜ ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆଚମନ ପୂର୍ବକ ବ୍ରହ୍ମ-ୟଜ୍ଞ କଲେ, ତାପରେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ। ମଣ୍ଡଳରେ ବିରାଜିତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପୀ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ। ନିଜ ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ହାତ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ମୁଦ୍ରା କରି, ନିଜକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୟାରି କଲେ। ବାମ ହାତରେ ଜଳ ନଇ, ତାହାରେ ଭଗ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ତିଳ ମିଶାଇ, କିମ୍ବା କୁଶ ଗୁଛା ଦ୍ୱାରା ଛିଟାଇ, ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନାନ କଲେ। 'ଆପୋହିଷ୍ଠ' ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଘ୍ରାଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ବାମ ନାସା ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଅର୍ଘ୍ୟ ନଇ, ଦେବତାକୁ ନିଜ ଶରୀରରେ ବାମ ନାସା ଦ୍ୱାରା ବିଚାର କଲେ, ଏବଂ ବାହ୍ୟ ରୂପରେ ଶିଳାରେ ବିରାଜିତ କଳାବର୍ଣ୍ଣ ଦେବତାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାପରେ ଦେବତା, ଋଷି, ପ୍ରାଣୀ, ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ। ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ମିଶିତ ଜଳରେ ଏକ ହାତ ପରିମାଣ ଗୋଲ ମଣ୍ଡଳ ଭୂମିରେ ତିଆରି କରି, ଲାଲ ଚୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଭଗ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶୋଭିତ କଲେ। ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସେଠିରେ ବିରାଜିତ ଉପାସ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ସ୍ୱଖୋଲ୍କାୟ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପୂଜା କଲେ। ପୁନଃ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ମାଗଧ ପ୍ରସ୍ଥା ମାପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ରଖିଲେ। ଏହି ପାତ୍ରକୁ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ମିଶିତ ଜଳ, ଲାଲ ଫୁଲ, ତିଳ, କୁଶ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଚାଉଳ ଦେଇ ପୂରଣ କଲେ। ଦୁର୍ବା, ଅପାମାର୍ଗ, ଗାଈ ଦୁଧ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଦେଇ, ନିମ୍ନ ହୋଇ, ମଣ୍ଡଳ ଭିତରେ ଦେବତାକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହି ପାତ୍ରକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି, ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ; କିମ୍ବା ଦର୍ଭା ଜଳ ଦେଇ ହାତ ଜୋଡି, ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଉପରେ ଉଠାଇ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ, ଯିଏ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପରେ ବିରାଜିତ; ପୁନଃ ହାତ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ମୁଦ୍ରା କଲେ। ଶିବଙ୍କୁ ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ, ଈଶାନରୁ ସଦ୍ୟଂତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଚାର କରି, ଭସ୍ମ ନଇ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଲଗାଇଲେ। ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ, ହୃଦୟ, ଗୁପ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ପାଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଲେ। ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦୁଇଥର ନମସ୍କାର କରି, ଏଗାରଟି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଜଳ ଦେଇ ଛିଟାଇଲେ; କିମ୍ବା ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଢାକି, ଦୁଇଥର ନମସ୍କାର କରି, ଶିବକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ପୁନଃ, ହାତ ତଳେ ରଖି, ଭସ୍ମ ଦେଇ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ଫୋରି, ଫରେହେଡ୍ ଉପରେ ଏକ ଏକ କରି ଲଗାଇଲେ। ଏହି ଚିହ୍ନ ବୃତ୍ତ, ଚତୁର୍ଶ, ବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଯେହେଁ ହେଉ, ଭସ୍ମ ଦେଇ ଫରେହେଡ୍ ଉପରେ ଲଗାଇଲେ। ଏହି ଚିହ୍ନ ହାତ, ମୁଣ୍ଡ, ଚାତି ମଧ୍ୟରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ଅଭିଷେକ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭଳି ନୁହେଁ। ତେଣୁ, କେବଳ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଉଚିତ, ଅଭିଷେକ ନୁହେଁ; ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା, କାନ, ହାତରେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଏହି ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ଅଭିନ୍ନ, ଶୁଭ, ଅନ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ପିନ୍ଧିତ ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ହଳଦୀୟ, ତାପରେ ଲାଲ, ତାପରେ କଳା ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଉତ୍ତମ। ଯଦି ଏହି ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ଯାହା ମିଳିଥାଏ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ତଥାପି ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀ ନିମ୍ନ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ନ ପିନ୍ଧନ୍ତୁ, ନିମ୍ନ ଉଚ୍ଚ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ନ ପିନ୍ଧନ୍ତୁ। ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ କେବେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସୁଯୋଗ ଅନୁସାରେ ଦିନର ତିନି ସଂଧି, କିମ୍ବା ଦୁଇଥର, କିମ୍ବା ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ପୂଜା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଶୁଭାସନ ଦେଇ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଶାନ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ପୁନଃ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅଠ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: ଶିବ, ମହେଶ୍ଵର, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ପିତାମହ, ଜଗତ୍ ଚିକିତ୍ସକ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପରମାତ୍ମା; କିମ୍ବା କେବଳ 'ଶିବ' ଏକଉଁ ଏଗାରଟି ମିଶାଇ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଜିହ୍ୱା ଆଗରେ ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଆଲୋକ ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ପାଦ ଧୋଇ, ହାତରେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ହାତ ନ୍ୟାସ କଲେ, ହାତ ଶୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନ୍ୟାସ ତିନି ପ୍ରକାରର ଥାଏ—ପାଳନ, ସୃଷ୍ଟି, ଲୟ; ଘରେ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ପାଳନ-ନ୍ୟାସ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି-ନ୍ୟାସ। ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ପାଇଁ ଲୟ-ନ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ବିଧବା ନାରୀ ପାଇଁ ପାଳନ-ନ୍ୟାସ ଉଚିତ। କୁମାରୀ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି-ନ୍ୟାସର ବିଶେଷତା ଏପରି: ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ କ୍ଷୁଦ୍ରାଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଳନ-ନ୍ୟାସ; ଦାହିଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି-ନ୍ୟାସ; ତାର ବିପରୀତ ଲୟ-ନ୍ୟାସ। 'ନ' ରୁ 'ମ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ଲଗାଇ, ଶିବକୁ ହାତ ଓ ଅଣ୍ଡାଠିରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ କରି, ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାର କଲେ; ପଞ୍ଚ କଳା—ନିବୃତ୍ତି ଆଦି—ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ନାୟକ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡରେ ବିସ୍ତାର କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁ ମୂଳ ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି, ତାଙ୍କୁ ବୀଜରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଗୁଣାଂକ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁଠିକୁ କାଟିଲେ।