ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶିବପୁରାଣର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଉଚିତ୍ ଆଚରଣ ଓ ଧର୍ମର ଗଭୀର ମର୍ମ। ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯଦି ଅନ୍ୟେ କେହି ଗୁରୁଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଆୟୁ, ଧନ-ସମ୍ପଦ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶୁଭ କର୍ମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ସହିତ ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ। ଏଠି ଯମ ଓ ନିୟମ ଭଳି ନୀତି-ନିୟମ ଭାବିବା ଦରକାର ନାହିଁ; କେବେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ମହାମୋହରେ ପଡି ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭଳି କିଛି କହିଥାଏ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥାଏ, ସେ ରୌରବ ନାମକ ନରକକୁ ଯିବ। ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜର ଭଲ ଚାହେଁ, ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କାମ କରିବ ନାହିଁ; ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ରହୁଛି କି ନାହିଁ, ସେ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଓ ଉପକୃତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗୁରୁ ସାମ୍ନାରେ କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କାମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅନୁଶାସିତ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଶିଷ୍ୟ ସଦା ମନରେ ଉତ୍ସାହୀ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେ ଶୈବ ଧର୍ମର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଯଦି ଗୁରୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଏ। ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି ଓ ଶିବରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛି, ସେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରେ; ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଚେତନାର ମୂଳ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ। ଯିଏ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ଆନନ୍ଦର ଉନ୍ମୋଚକ; କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ନାମରେ ଥିଲେ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ, ସେ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଏକ ପଥର ଅନ୍ୟ ପଥରକୁ ନଦୀ ପାର କରାଇପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମାତ୍ର ନାମରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯିଏ ଆସକ୍ତି ରହିତ, ସେ ପଶୁ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିଲେ, ସେ ପଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚାଲିଯାଏ। ତେଣୁ ଏଠି, ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ମୁକ୍ତ ଓ ମୁକ୍ତିଦାତା; ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଥାଏ। ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଓ ବିଧି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ସେ କାମ ଫଳହୀନ; ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ, ସେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭୂତି ନେଇପାରେ। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଜାଗୃତି ଓ ଆନନ୍ଦ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏହିପରି ଗୁରୁକୁ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ନିପୁଣ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ମିଳିନାହିଁ, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତିକାମୀ ମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍; ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭକ୍ତି ଅବିଚଳିତ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଜାଗୃତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ କେବେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଶିଷ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯାଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହିପରେ ପୂର୍ବତନ ଗୁରୁ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ, ପୁତ୍ର, ଶିକ୍ଷକ, ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠି, ପ୍ରଥମେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୁଭ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହାର ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ଭରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଗୁରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଅଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍; ଗୁରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଧନ, ମଣି, ଜମି, ଘର, ଗହଣା, ବସ୍ତ୍ର, ଯାନ, ବିଛାନା, ଆସନ—ଏସବୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟଥା ମହାପଥ ଚାହିଁଲେ ଧନରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଗୁରୁ ହେଉଛନ୍ତି ପିତା, ମାତା, ପତି, ସ୍ୱଜନ, ଧନ, ସୁଖ, ବନ୍ଧୁ, ସାଥୀ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ପରେ ନିଜ, ପରିବାର, ଧନ ଏବଂ ପାନୀୟ ଜଳ ସହିତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇ, ସଦା ତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଯେବେ ନିଜକୁ ଶିବଙ୍କୁ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେ ସେଠାରେ ଶୈବ ହୁଏ; ତାପରେ ପୁନଃଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଗୁରୁ ଏକ ବର୍ଷ ଦିନ ଶରଣାଗତ ଶିଷ୍ୟକୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ୍; ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ବର୍ଷ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ୍। ଜୀବନ ଓ ଧନ ଦାନ ଏବଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଓ ଅଧମ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଅପମାନ କିମ୍ବା ଆଘାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଶିବ ଉପାସନା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ନିୟମିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ। ଅହିଂସାଶୀଳ, କରୁଣାମୟ, ସଦା ମନୋନିୟୋଗୀ, ବିନୟୀ, ଧୀର, ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ ଓ ସୁମଧୁର ଭାଷୀ; ସରଳ, ମୃଦୁ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିୟମିତ, ଧୃଢ଼ମନ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ଓ ଶିବଭକ୍ତିଶୀଳ ଦ୍ୱିଜାତି—ଏମିତି ଆଚରଣ ଥିବା ଶିଷ୍ୟ ମନ, ବାଣୀ, ଶରୀରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶିବ ଉପାସନା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଓ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜେ ଶିବ ଉପାସନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ଯଦି ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ଅଧିକାର ରଖନ୍ତି। ଯଦି ପତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଅଧିକାର ରଖନ୍ତି; କୁମାରୀମାନେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ; ଶୂଦ୍ର, ମର୍ତ୍ୟ ଓ ବିଶେଷତଃ ପତିତମାନେ— ମିଶ୍ର ଜନ୍ମ ଥିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ବିଧି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କୃତ୍ରିମ ଅବସ୍ଥା ଥିଲେ, ଶିବ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣରେ—ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାପ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ୍; ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମର, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ।