ଏହି ପବିତ୍ର ଶିବ ପୁରାଣରେ କହାଯାଇଛି—ଯିଏ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପାଠ କରେ କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ଉତ୍ତମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ଏକ ଭକ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କରି କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମନ୍ତ୍ରର ମହିମା ଓ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ବେଦର ନିମନ୍ତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଶିବଙ୍କର ପରମ ଦୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ସଂଗ୍ରହ ବିଷୟରେ କିଛି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଭୁଲି ଯାଇନାହିଁ।” ତେଣୁ ଉତ୍ତରରେ ଗୁରୁ କହିଲେ—“ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଦୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହି ଦୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ଏହି ଦୀକ୍ଷାକୁ ‘ଷଡ୍ଧା ପରିଶୁଦ୍ଧି’ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଏ ଓ ବନ୍ଧନର ଗଠି ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ସଂସ୍କାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୀକ୍ଷାକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି—ଶାମ୍ଭବୀ, ଶାକ୍ତୀ ଓ ମାନ୍ତ୍ରୀ। ଶାମ୍ଭବୀ ଦୀକ୍ଷାରେ କେବଳ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ କିମ୍ବା ଆଳୋଚନା କଲେ, ଶିଷ୍ୟର ମନରେ ତୁରନ୍ତ ପରିଚୟ ଆସି ଦୱନ୍ଧ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟାଯାଏ—ତୀବ୍ର ଓ ଅତିତୀବ୍ର, ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗର ଅନୁସାରେ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏହା ‘ଅତିତୀବ୍ର’; ତୀବ୍ର ଦୀକ୍ଷା ଜୀବନରେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ସଫା କରେ। ଶାକ୍ତୀ ଦୀକ୍ଷାରେ, ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଯୋଗର ପଥ ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟର ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ମାନ୍ତ୍ରୀ ଦୀକ୍ଷାରେ, ଗୁରୁ ପାତ୍ର ଓ ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଶନେ ଶନେ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶିଷ୍ୟରେ ଶକ୍ତିର ଅବତରଣ ଅନୁସାରେ ଦୟା ଦିଆଯାଏ, କାରଣ ଶୈବ ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ଅବତରଣ ହୋଇନାହିଁ, ସେଠି ପରିଶୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନ, ଶୈବ ଆଚରଣ, ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା କୌଶଳ ମିଳିନାହିଁ। ତେଣୁ ଶକ୍ତି ଅବତରଣର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟକୁ ପରିଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ୟଥା କରେ, ସେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଗୁରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶିଷ୍ୟକୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତି ଅବତରଣର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ଜାଗୃତି ଓ ଆନନ୍ଦର ଉଦୟ; କାରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଜାଗୃତି ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱଭାବ। ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ହେଉଛି—ମନରେ ଅସ୍ଥିରତା, କମ୍ପନ, ଚମଡିରେ କୁମୁରା, କণ୍ଠ, ଚକ୍ଷୁ, ଅଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଶିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ, ଶିବ ପୂଜା କିମ୍ବା ଗୁରୁ ସଂପୃକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସାଙ୍ଗତି ଦ୍ୱାରା। ଗୁରୁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ମହିମା ଦ୍ୱାରା, ଶିଷ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଚେଷ୍ଟାରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶିବ ବୋଲି ଘୋଷିତ, ଶିବଙ୍କୁ ଗୁରୁ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; କିମ୍ବା ଶିବ ନିଜେ ଜ୍ଞାନର ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଶିବ ଯେପରି, ଜ୍ଞାନ ତେପରି; ଜ୍ଞାନ ଯେପରି, ଗୁରୁ ତେପରି; ଶିବ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ ସମାନ। ଗୁରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ସାର, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତି; ତେଣୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଚିନ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାର ରକ୍ଷାକାରୀ ଜ୍ଞାନର ଧନ ପାଇଥାଏ। ଚାଲିବା, ଦାଉଁ ହେବା, ଶୁଇବା କିମ୍ବା ଖାଇବା—ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଗୁରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କିଛି କରିବାକୁ ହେଲେ ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ କରିବା ଦରକାର। ଗୁରୁଙ୍କ ଘର କିମ୍ବା ସାମ୍ନାରେ, ଇଚ୍ଛାମତ କୁର୍ସି ଉପରେ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଗୁରୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦିବ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଘର ମନ୍ଦିର। ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସାଙ୍ଗତିରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଲାଗିଯାଏ, ତେପରି ଅଗ୍ନି ସଂପର୍କରେ ସୁନାର ମଲିନତା ଦୂର ହୁଏ; ଏହିପରି ଗୁରୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗତିରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ଘିଁ ମାଟି ପାତ୍ର ଅଗ୍ନି ନିକଟରେ ଗଳିଯାଏ। ଏହିପରି ଗୁରୁ ସାମ୍ନାରେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ; ଯେପରି ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନି ଶୁଖା ଓ ଭିଜା ବସ୍ତୁ ଦୁଇକୁ ଖାଇଯାଏ। ଏହିପରି ଗୁରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତୁରନ୍ତ ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ; ଚିନ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଗୁରୁଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଜୀବନ, ଶୁଭ, ଜ୍ଞାନ ଓ କଲ୍ୟାଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞା ଫଳହୀନ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଯମ ଓ ନିୟମ ଭାବିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଗୁରୁଙ୍କ ବିପରୀତ କଥା କେବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ଭ୍ରମରେ ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ, ସେ ରୌରବ ନାମକ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେ ସଦା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉପକୃତି ଓ ପ୍ରସନ୍ନତା ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଆଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇ କିମ୍ବା ଦିଆଯାଇନାହିଁ। ଗୁରୁଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତି, ଦୁଇଥିରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ କାମ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି ଭକ୍ତ, ଶିଷ୍ୟ ନିୟମିତ ଭାବେ ମନରେ ଉତ୍ସୁକ ରହିଥାଏ। ଯିଏ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ କାମ କରେ, ସେ ଶୈବ ଧର୍ମର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଯଦି ଗୁରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଶିବ ସତ୍ୟରେ ନିପୁଣ, ସେ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ; ଏହି ସତ୍ୟ ଚେତନା ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଯାହା ପରମ ଆନନ୍ଦର ମୂଳ। ଯିଏ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ନାମ ଥିଲେ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଉପଲବ୍ଧି ନାହିଁ। ପଥର ଅନ୍ୟ ପଥରକୁ ପାର କରିପାରିବା ନାହିଁ, ଯେପରି ଡ଼ଉଁ ଦେଇ ଏକ ଜଳ ଦେଇ ପାର କରାଯାଏ; ଏହିପରି କେବଳ ନାମରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ।