ପରମ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମହାନ ଦୟା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଏହି ଦୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ ଏହିପରି ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଭକ୍ତି ଯଦି ମାନବ ଜନ୍ମରେ କିଛି ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ, ତେବେ ତିନି ଜନ୍ମ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତଳ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖକୁ ଅଟକାଏ—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେବା, ବାହ୍ୟ ଉପଚାର ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ମନ, ବାଣୀ ଏବଂ କାୟ—ଏହି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଶିବଙ୍କ ରୂପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ମାନସିକ ସେବା କୁହାଯାଏ; ଜପ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବାଚିକ ସେବା; ଏବଂ ପୂଜା ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି କାୟିକ ସେବା। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ସେବାକୁ ଶିବ ଧର୍ମର ଅଭ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପରମ ଆତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବିଭାଜିତ କରାଯାଇଛି—ତପ, କର୍ମ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ। ପୂଜା ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ମରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଉପବାସ ତପରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଜପ ତିନି ପ୍ରକାର; ଶିବ ଧର୍ମର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଚିନ୍ତନ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ; ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ହୋଇଛି, ଏଠାରେ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ମାଧ୍ୟମରେ କହିଯାଇଛି ଏବଂ ଏହି ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଗ୍ରହବଶତଃ ପରମ କଳ୍ୟାଣର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ଏହିପରି, ଯିଏ ପରମ କଳ୍ୟାଣ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ସେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଭକ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ଶିବ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ବେଦର ସାର ଏବଂ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏହି ଜ୍ଞାନ ଗୁପ୍ତ, ଦଶପ୍ରକାର ଅର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ, ଅଭକ୍ତ ଓ ଅନୁଶାସନ ହୀନ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ। କେବେ କେବେ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମ ସହିତ ମିଳିଥାଏ, କେବେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ; ବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ରୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଛି। ପରମେଶ୍ୱର ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା କିପରି କରିବା ଉଚିତ୍? କିଏ ଯୋଗ୍ୟ? ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର ପଥରେ କିଏ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ? ଏହାକୁ ଏକ ସାରାଂଶରେ କହିବେ। ତେଣୁ ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ଦୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି, ଯାହା ସହଜରେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଅଚଳ ଏବଂ ମହାନ ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ନିଜେ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ, ଶିବ, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ବାଣୀର ଧୀଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେବା ବେଳେ ଦିବ୍ୟ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯିବା ପରେ, ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଜନ କଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସେ ସୋମଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ; ସୋମରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶଚୀପତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି କରିଲେ; ପ୍ରଭୁ କୃପାମୟ ମୁଖେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ନିଜ ଲୀଳା ପାଇଁ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ହରଣ କଲେ; ଦେବତାମାନେ ଅବାକ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଆପଣ କିଏ?" ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: "ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପୁରାତନ।" "ମୁଁ ରହିବି, ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଏବଂ ମୋ ତେଜରେ ଏହାକୁ ପୂରଣ କରେ।" "ମୋ ଠାରୁ ବଡ଼ କିମ୍ବା ସମାନ କେହି ନାହିଁ; ଯିଏ ମୋତେ ଜାଣେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।" ଏହିପରି କହି, ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଷ୍ଟୁତି କରିଲେ। ଏହାପରେ, ଅମର ଦେବତାମାନେ ଅଥର୍ବଶିରସ୍ ଉପନିଷଦ୍ ଉପଦେଶିତ ପଶୁପତ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇଲେ। ତାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ, ପ୍ରଭୁ ଉମା ଓ ନିଜ ଗଣମାନେ ସହିତ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ—ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅପାପ, ଅନିଦ୍ର, ନିୟମିତ ପ୍ରାଣାୟାମ କରୁଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ଦେଖନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହି ଦେବୀ, ଯିଏ ପରମ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରି ଶିବ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହେଶଙ୍କ ବାମ ଦିଗରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଦଢ଼ିଆ ନେତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସଦା ସିଦ୍ଧ, ଗଣପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଦେବମାନେ ଦେବୀ ସହିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପୁରାତନ ଷ୍ଟୁତି ଓ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ଲୋକରେ ଦେବମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି କୃପାବିଭୋର ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ।" ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ପଥରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍? କିଏ ଯୋଗ୍ୟ? ଦୟାକରି ଏହାର ସତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ।" ତେବେ ଦେବମାନେ ଦେଖିଲେ, ହର ଦେବୀଙ୍କୁ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ସହ ଦୃଷ୍ଟି କରି, ନିଜ ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ସୂର୍ୟସ୍ବରୂପ ଏବଂ ପରମ ରୂପ ପ୍ରକଟ କଲେ—ସମସ୍ତ ଆଇଶ୍ୱର୍ୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପରମ ତେଜସ୍ୱୀ, ଶକ୍ତି, ରୂପ, ଅଙ୍ଗ, ଗ୍ରହ ଓ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଏଠି ସେ ଅଷ୍ଟବାହୁ, ଚତୁର୍ମୁଖ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପେ ଦେଖାଦେଲେ। ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନେ ଜାଣିଲେ—ଏହି ପ୍ରଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦେବୀ ଚନ୍ଦ୍ର, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମିତ। ଏପରି କହି, ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦାନ କଲେ।