ମୋହାନ୍ତି ଶିବ ପୁରାଣର କଥା ଅନୁସାରେ, ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ଯଥାନୁକ୍ରମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସାଦ ମିଳେ, ସେହି ଆକାର ଏମିତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରି ହାତରେ ଧରିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଭଳି। ଏହି ପ୍ରସାଦ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଦାନବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଶୁକା, କିମ୍ବା କୀଟ—ଯେଉଁଠି ନାହିଁ କିଏ—ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଗର୍ଭରେ ଥିବା, ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା, ଶିଶୁ, ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧ, ମୃତ୍ୟୁ ଶୟନରେ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକରେ ଥିବା—ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ—ସେମାନେ ପ୍ରସାଦ ପାଇଲେ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଚାହେଁ ପତିତ, ଧାର୍ମିକ, ପଣ୍ଡିତ କିମ୍ବା ମୂର୍ଖ—ପ୍ରସାଦ ମିଳିଲେ ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପରମେଶ୍ୱର ଦୟାବଶତଃ ଅଯୋଗ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରସାଦ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ପାପ କ୍ଷୟ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତି ପ୍ରସାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପ୍ରସାଦ ଭକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ଦେଖି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରସାଦ ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଦୁଇଁଟି ଦେଇଥାଏ, ଏହା ମାନବ ଜନ୍ମରେ ଏକଥରେ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧରି ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁସରି, ବିରକ୍ତ ଓ ଜାଗୃତ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପା ପାଆନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ମନେ କରିଥାଏ—"ଏକ ପ୍ରଭୁ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର", ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଳ୍ପ ଭକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପଜାଇଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଶୈବ ତପସ୍ୟା ଓ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଏକତା ଲାଭ କରେ; ସେଠାରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ଉପଜାଇଥାଏ। ଏହି ପରମ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରସାଦ ମିଳେ; ପ୍ରସାଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ମାନବ ଜନ୍ମରେ ଏହି ଭକ୍ତିର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ତିନି ଜନ୍ମ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିମ୍ନ ଯୋନିର ଦୁଃଖକୁ ବାରଣ କରେ, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାହ୍ୟ ଉପଚାର ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ସେବା କୁ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଭକ୍ତିକୁ ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟ—ଏଇ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଶିବଙ୍କ ରୂପ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ମାନସିକ ସେବା କୁହାଯାଏ; ଜପ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଚିକ ସେବା, ପୂଜା ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କାୟିକ ସେବା କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ସେବାକୁ ଶିବ ଧର୍ମ ଅଭ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପରମାତ୍ମା ଶିବ ଏହାକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କହିଛନ୍ତି—ତପ, କର୍ମ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ। ପୂଜା ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ମ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଉପବାସ ତପସ୍ୟାରେ ଆସେ। ଜପ ତିନି ପ୍ରକାର; ଶିବ ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଶିବ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ; ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଥିବା ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ସେଠି ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶିବ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଦ୍ୱାରା କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିବ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ; ଦୟାବଶତଃ ଏହା ଏକମାତ୍ର ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ କୁ ଦେଇଥାଏ। ଏହିହେତୁ, ଯିଏ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ଚାହାଏ, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଅଧିକ ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ମୁଖରୁ କହିଥିବା, ବେଦର ସାର ଏବଂ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏହି ଜ୍ଞାନ ଗୁପ୍ତ, ଦଶପ୍ରକାର ଅର୍ଥ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଅଭକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନୁଶାସନ ହୀନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କେବେ କେବେ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମ ସହିତ ମେଳ ଖାଏ, କେବେ ମେଳ ଖାଏ ନାହିଁ; ବେଦ ଓ ତାହାର ଷଡଂଗ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭୂତ। ପରମେଶ୍ୱର ଏହାକୁ କୋଟି କୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି; ଏହି ବିଶାଳ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପୂଜା କିପରି କରିବା ଉଚିତ? ପୂଜା କିଏ କରିପାରିବେ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ଆରମ୍ଭରେ କିଏ ଯୋଗ୍ୟ—ଏହା ସବୁ ଦୟାଳୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ଶିବ ନିଜେ କହିଥିବା ଓ ବେଦରେ ଥିବା ଶୈବ ଉପଦେଶକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ, ପ୍ରଶଂସା ଓ ନିନ୍ଦା ଛଡ଼ି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ସାଧନା ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଅସହଜରେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଅଚଳ, ପରମ ଶିବ, ସତ୍ୟ ସତ୍ତାର କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଅପ୍ରକଟରୁ ନିଜକୁ ପ୍ରକଟ କଲେ। ସେ ସମୟରେ, ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନେଠାରୁ ପ୍ରଥମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯିଏ ବାଣୀର ଅଧିପତି। ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଦିବ୍ୟ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସୋମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସୋମରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ଶଚୀପତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି କଲେ; ପ୍ରଭୁ ଦୟାମୟ ମୁହଁରେ ଦେବତାମାନେ ପାଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଲୀଳା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ନେଇ ନେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ—"ଆପଣ କିଏ?" ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: "ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ପୁରାତନ।" "ମୁଁ ଭବିଷ୍ୟତ ହେବି, ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମୁଁ ଏକା, ଏବଂ ମୋର ତେଜରେ ଏହାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ।" "ମୋ ଠାରୁ ବଡ଼ କିମ୍ବା ସମାନ କେହି ନାହିଁ; ଯିଏ ମୋତେ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।" ଏଭଳି କହି ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଷ୍ଟୁତି କରି ରହିଲେ।