ଏହି ସଂସାରର ମୂଳ କାରଣ କ’ଣ? ଆମେ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛୁ? କିଏ ଆମକୁ ଜୀବନ ଦେଇଛି, ଆମର ଆଧାର କେଉଁଠି? କିଏ ଆମକୁ ନିର୍ମିତ କରିଛି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ମନରେ। ଦିନ ଓ ରାତି, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ, ଆମେ କିଏଙ୍କର ଦୟାରେ ଅବିରତ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛୁ? ଏହି ଅଟୁଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିଏ ନିର୍ମାଣ କରିଛି? ଏଠାରେ କେବଳ କାଳ, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ସଞ୍ଚୟ ନୁହେଁ; ପଞ୍ଚ ଭୂତ, କାରଣ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ପରମ ଯୋଗୀ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ। କାରଣ କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଚେତନ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ଚେତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁଖ ଦୁଃଖ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଏବଂ ଅପରିପକ୍ୱତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରାଯାଏ, ଯାହା ସଂସାର ବନ୍ଧନକୁ ଛେଦ କରେ, ଲୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ଜଣେ ଦେଖିପାରେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ଧା ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେହି ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅଧିପତି। ସେ, କାଳ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ, ସମସ୍ତ କାରଣକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦୟା ଓ ପରମ ଯୋଗର ସଂଯୋଗ, ଭକ୍ତିର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତି ସହିତ ହୃଦୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି—ଅନ୍ୟେ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଶ୍ରୁତି କହେ। ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବିଚ୍ଛେଦ ନାହିଁ; ଏହି ଏକତାରୁ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ମୋକ୍ଷ ଉପଜେ। ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟାର କ୍ରମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଦୟା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେ ରୂପ ହସ୍ତମୁଳେ ରଖାଯାଏ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଦୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଦାନବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ପରା, କିମ୍ବା କୀଟ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରନ୍ତି। ଗର୍ଭରେ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ, ଶିଶୁ, ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧ, ମୃତ୍ୟୁଶୟାରେ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଯେଉଁଠି ନାହିଁ—ଦୟା ମିଳିଲେ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି। ପତିତ, ଧର୍ମିକ, ପଣ୍ଡିତ କିମ୍ବା ମୂଢ଼—ଯେଉଁଠି ଦୟା ମିଳେ, ସେଠି ମୂହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପରମେଶ୍ୱର କୃପାବଶତା ଅଯୋଗ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ଦୋଷ ଦୂର କରିଦିଅନ୍ତି। ଭକ୍ତି କେବଳ ଦୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୟା ଭକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମେ; ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ବିବେଚନା କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟ ଏଥିରେ ଅସ୍ମର୍ଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଦୟା, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ, ଏକ ଜନ୍ମରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ବେଦ ସ୍ମୃତି ଆଦି ନିୟମ ଅନୁସରି, ବିରକ୍ତ ଓ ସଚେତନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମହାଦେବ ଦୟା କରନ୍ତି। ଦେବତାଧିନାଥ ଦୟା କଲେ, ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଭାବିଥାଏ—“ଏକ ଭଗବାନ୍ ଅଛନ୍ତି, ସେ ମୋର”—ଏବଂ କିଛି ଭକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବିଭିନ୍ନ ଶୈବ ତପସ୍ୟା ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜନେ ଏକତା ଲାଭ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଭକ୍ତି ଉପଜେ। ଏହି ପରମ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୟା ଲାଭ ହୁଏ; ଦୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ଏହାର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ତୃତୀୟ ଜନ୍ମ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଦୁଃଖ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ—ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାହ୍ୟ ଉପକରଣ ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ସେବାକୁ ଭକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ; ଏହା ମନ, ବାଣୀ ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭାଜିତ। ଶିବଙ୍କ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ମାନସିକ ସେବା, ପାଠ ଓ ତଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କୁ ବାଚିକ ସେବା, ପୂଜା ଓ ଏହାଦି ଶାରୀରିକ ସେବା ମନାଯାଏ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ସେବାକୁ ଶିବ ଧର୍ମର ଅଭ୍ୟାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ଏହା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର। ତପ, କ୍ରିୟା, ପାଠ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଛୋଟ ଭାବେ; ପୂଜା ଓ ଏହାଦି କ୍ରିୟା, ତପ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରାୟନ ଓ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା ଅନ୍ତର୍ଗତ। ପାଠ ତିନି ପ୍ରକାର; ଶିବର ଅଭ୍ୟାସ ଧ୍ୟାନ, ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଜ୍ଞାନକୁ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିଲା, ଏହା ଶିବ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୟାବଶତାରେ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚାହେ, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଯାହା ଶିବ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି, ବେଦର ସାର ଓ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଗୁପ୍ତ, ଦଶପ୍ରକାର ଅର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ, ଅଭକ୍ତ, ଅନିୟମିତ ଓ ଅବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ; ଏହା ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ। କେବେ କ୍ରିୟା ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ସହ, କେବେ ବିପରୀତ; ବେଦ, ଷଡଂଗ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗୃହୀତ। ପରମେଶ୍ୱର ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର କୋଟି କୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏକ ବିଶାଳ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି; ତାହାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା କିପରି କରିବେ? କିଏ ପୂଜା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗର ଅର୍ହତା ଆରମ୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି? ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମେ ବିସ୍ତାରରେ କହ। ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଓ ବେଦରେ ମିଳୁଥିବା ଶୈବ ଉପଦେଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଦିଅ, ଯାହା ପ୍ରଶଂସା ଓ ନିନ୍ଦାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱଳ୍ପ ସମୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ ଦେଇଥାଏ। ମୁଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କହିବି, ଯାହା ଗୁରୁଙ୍କ ଦୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସହଜରେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଅଚଳ, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଧାନ ମହାଦେବ ଅପ୍ରକାଶରୁ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମେ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ଯିଏ ବାଣୀର ଅଧିପତି, ସୃଷ୍ଟି କଲେ।