ଶିବଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଦିଗର ଏକମାତ୍ର ନାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ମାଳିକ୍ ଶିବ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତିତ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ନଶ୍ୱର, ଯାହା ଅନଶ୍ୱର ତାହାକୁ ଅବିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ଶିବଙ୍କର ରୂପ, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅଧୀନ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ, ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଏହି ଦୁଇ ଉପରେ ଅତିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତର ସାମୁହିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୂପ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇର କାରଣ। କେତେକ ଋଷିମୁନି କହନ୍ତି, ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କାରଣ; ସେମାନେ ସାମୁହିକକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତକୁ ବ୍ୟକ୍ତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଶିବଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସେ ଦୁଇ କାରଣ ଥିବାରୁ, ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁମାନେ କାରଣର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଶିବ ସାମୁହିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉଭୟର କାରଣ; କେଉଁଠି ଶ୍ରେଣୀ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସେହି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବତାର ନାମରେ ପରିଚିତ। ଯାହା ଶ୍ରେଣୀରେ ଅବିରତ ରହେ, ତାକୁ ‘ଶ୍ରେଣୀ’ କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଏକାକି ରୂପ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀର ଆଧାର, ତାକୁ ‘ବ୍ୟକ୍ତି’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଶିବଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିଥାଏ, ତେଣୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳର ସାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ୟକ୍ତ ତେଇଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ, ଏବଂ କାଳ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାବର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ନାୟକ, ଶାସକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭକାରୀ ଓ ସଂହାରକ; ଦେଖାଓଁ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟର ଏକମାତ୍ର କାରଣ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ, ଅଜନ୍ମା। ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳର ସ୍ୱଭାବ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଶିବ ତାଙ୍କର କାରଣ, ଶାସକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କେତେକ ଲୋକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବିଶ୍ୱର କାରଣ, ଏବଂ ବିରାଟ୍ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା। କବିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ପରାତ୍ମା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଭା ଓ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ପଦ, କେଉଁଠି ମୃଦୁ, କେଉଁଠି ମାତୃ, ମାପ, ମାପିତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଭାବେ କୁହାଯାଏ। କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, କର୍ମଫଳ, କରଣ ଓ କାରଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର ଆତ୍ମା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ପଦ, କେଉଁଠି ଚତୁର୍ଥ ପଦରୁ ଅତିତ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; କେଉଁଠି ନିର୍ଗୁଣ, କେଉଁଠି ସଗୁଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା, କେଉଁଠି ଅବନ୍ଧା; କେଉଁଠି ସ୍ୱାଧୀନ, କେଉଁଠି ଅସ୍ୱାଧୀନ କୁହାଯାଏ। କେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର, କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ; କେଉଁଠି ଆସକ୍ତ, କେଉଁଠି ନିର୍ଲିପ୍ତ କୁହାଯାଏ। କେଉଁଠି ଅକ୍ରିୟ, କେଉଁଠି କ୍ରିୟାଶୀଳ; କେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟହୀନ, କେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନ କୁହାଯାଏ। କେଉଁଠି ନିତ୍ୟ, କେଉଁଠି ଅନିତ୍ୟ; କେଉଁଠି ଅରୂପ, କେଉଁଠି ରୂପୀ କୁହାଯାଏ। କେଉଁଠି ଅଦୃଶ୍ୟ, କେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ; କେଉଁଠି ବ୍ୟାଖ୍ୟାସମ୍ଭବ, କେଉଁଠି ଅବ୍ୟାଖ୍ୟାସମ୍ଭବ; କେଉଁଠି ଶବ୍ଦସ୍ୱରୂପ, କେଉଁଠି ଶବ୍ଦାତୀତ କୁହାଯାଏ। କେଉଁଠି ଚିନ୍ତାମୟ, କେଉଁଠି ଚିନ୍ତାରହିତ; କେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ, କେଉଁଠି ଚେତନା କୁହାଯାଏ। କେଉଁଠି ଜ୍ଞେୟ, କେଉଁଠି ଅଜ୍ଞେୟ; କେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, କେଉଁଠି ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ମତ ଭିନ୍ନ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶରଣାଗତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଶିବଙ୍କୁ ଚିନିପାରନ୍ତି, ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତର ମୂଳ କାରଣ। ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି, ଚକ୍ରର ଧାର ଭଳି ଘୂରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ନିଜର ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନ କେବେ ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ; ଏହା ମାୟା, ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଏହା ଅହଂକାରର ରୂପ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ମନୋବନ୍ଧନ, ଚେତନା ବନ୍ଧନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବନ୍ଧନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱର ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ସମୟ କିମ୍ବା ତାହାର ବିଭାଗ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଦୈବତା, ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ—କିଛି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ବନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଅଭିଲାଷା, ନ ଶୁଭ କର୍ମ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କର୍ମ, ତାହାର ଫଳ, ନ ତାହାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ—କିଛି ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିପାରେନି। ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା, କର୍ମର ସଂସ୍କାର, ଭୋଗ, ଭୋଗର ସଂସ୍କାର, କିମ୍ବା ତିନି କାଳର କିଛି ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିପାରେନି। ତାଙ୍କର କୌଣସି କାରଣ, କର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ, ମଧ୍ୟଭାଗ ନାହିଁ; କର୍ମ, କରଣ, ବସ୍ତୁ, ଫଳ କିଛି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ଅଧିକାରୀ, ପ୍ରେରକ, ନାୟକ, ଗୁରୁ, ରକ୍ଷକ, ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ସମାନ କିଛି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଚାହିଦା କିମ୍ବା ଅଚାହିଦା କିଛି ନାହିଁ; ନ ନିୟମ, ନ ନିଷେଧ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଅଶୁଭ ଅଛି, ତାହା କେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶୁଭ ତାଙ୍କରେ ସଦା ବ୍ୟାପ୍ତ, କାରଣ ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା।