ଏକ ଶିବଭକ୍ତ ଯଦି ଭିତରୁ ପବିତ୍ର ଓ ଶିବଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଭଜନ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ଗାଏ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ କର୍ମର ଶକ୍ତି ଫଳକୁ ଅଟକାଇ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ଆବୃତ୍ତି କରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏପରି ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଶିବଙ୍କର ରୂପ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜଗତର ଅନେକ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧା ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି। ଯଦୁବଂଶୀ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏକା ଶିବଙ୍କୁ ଅନେକ ରୂପରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। କେହି କହନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମଣର ଅଧମ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପ; ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମହାଦେବ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ସେ ଉଚ୍ଚତମ। ଅଧମ ବ୍ରହ୍ମଣ ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ବିଷୟର ମିଶ୍ରଣ; ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମଣ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ। ଏହାର ମହାନତା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମଣ ବୋଲାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ବ୍ରହ୍ମଣର—ବ୍ରହ୍ମଣଙ୍କର ଲୋକ, ସ୍ୱାମୀ—କେହି ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ରୂପ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଚେତନା, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅଚେତନା; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ମିଶ୍ରଣ। ଏହି ଜଗତ ତାଙ୍କର ରୂପ, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ; ଏହା ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ; ମାୟାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲାଯାଏ, ଶିବଙ୍କର ଉତ୍ତମ ରୂପକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବସ୍ତୁର ଭ୍ରମ ଅବବୋଧକୁ ମାୟା ବୋଲାଯାଏ, ଯଥାର୍ଥ ଅବବୋଧକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲାଯାଏ। ଯାହା ଭେଦରହିତ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲାଯାଏ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାମାନେ ତାହାକୁ 'ଅସତ୍' କହନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଉପରେ ଶିବଙ୍କୁ 'ସତ୍' ଓ 'ଅସତ୍' ର ନାଥ ବୋଲାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେକୁ ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ଏବଂ ଦୁଇଠାରୁ ଉପରେ ବୋଲନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବ ନଶ୍ୱର; ଅନଶ୍ୱର ଅଚଳ; ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନଙ୍କର ରୂପ, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ। ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ଶିବଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସନ୍ତ ଓ ଦୁଇଠାରୁ ଉପରେ ବୋଲାଯାଏ; ସେ ଏକା ଓ ସମୂହ, ଦୁଇଠାର କାରଣ। କେହି ଋଷି କହନ୍ତି ଶିବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ; ସମୂହକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲନ୍ତି, ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଭଗବାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଦୁଇ ମୂଳକାରଣ ହେବାରୁ ଶିବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ। ଯେଉଁମାନେ କାରଣର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଶିବ ସମୂହ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର କାରଣ; କେହି ଭଗବାନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲନ୍ତି। ସମୂହରେ ଯାହା ଅବସ୍ଥିତ, ତାହାକୁ 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ' କୁହାଯାଏ; 'ବ୍ୟକ୍ତି' ହେଉଛି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ, ସମୂହ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠର ଆଧାର। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ମହାଦେବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲାଯାଏ। ଶିବକୁ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ, ଓ କାଳର ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ; ପ୍ରକୃତିକୁ ନିଜେ ପ୍ରକୃତି ବୋଲାଯାଏ, ପୁରୁଷକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତ ଏକୋଣିଶ ତତ୍ତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣ; କାଳ ହେଉଛି ବିକାରର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ସେ ନାଥ, ନିୟନ୍ତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭ କରିବା ଓ ନିବାରଣ କରିବାର କାରଣ; ଏକମାତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ ଓ ଅନ୍ତର୍ଧାନର କାରଣ, ସ୍ୱୟଂସ୍ୱାମୀ ଓ ଅଜନ୍ମା। ଏହି ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳର ସ୍ୱଭାବ ଯାହାର, ସେ ଏହାର କାରଣ, ନିୟନ୍ତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା—ମହେଶ୍ୱର। କେହି ଭଗବାନକୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭର ଆତ୍ମା ବୋଲନ୍ତି; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଜଗତର କାରଣ, ଭିରାଟ ଜଗତର ଆତ୍ମା। କବିମାନେ ଶିବକୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ବୋଲନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ବ୍ରହ୍ମଣର ଆତ୍ମା ବୋଲନ୍ତି। କେହି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲନ୍ତି; କେହି ମୃଦୁ ବୋଲନ୍ତି; କେହି ମାତା, ମାପ, ମାପିତ ଓ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲନ୍ତି। କେହି ତାଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, ବସ୍ତୁ, ଉପକରଣ ଓ କାରଣ ବୋଲନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର ଆତ୍ମା ବୋଲନ୍ତି। କେହି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲନ୍ତି, କେହି ଅବସ୍ଥାରୁ ଉପରେ; କେହି ଗୁଣରହିତ, କେହି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲନ୍ତି। କେହି ତାଙ୍କୁ ସଂସାରରେ ବାନ୍ଧା, କେହି ନୁହେଁ; କେହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, କେହି ନୁହେଁ ବୋଲନ୍ତି। କେହି ଭୟଙ୍କର, କେହି ମୃଦୁ; କେହି ଲଗ୍ନ, କେହି ନିର୍ଲଗ୍ନ ବୋଲନ୍ତି। କେହି ନିଷ୍କ୍ରିୟ, କେହି କ୍ରିୟାଶୀଳ; କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟରହିତ, କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲନ୍ତି। କେହି ଚିର, କେହି ଅଚିର; କେହି ନିରାକାର, କେହି ଆକାରବାନ୍ତ ବୋଲନ୍ତି। କେହି ଅଦୃଶ୍ୟ, କେହି ଦୃଶ୍ୟ; କେହି ବ୍ୟକ୍ତ, କେହି ଅବ୍ୟକ୍ତ; କେହି ଶବ୍ଦମୟ, କେହି ଶବ୍ଦାତୀତ ବୋଲନ୍ତି। କେହି ଚିନ୍ତାମୟ, କେହି ଚିନ୍ତାରହିତ; କେହି ଜ୍ଞାନ, କେହି ଚେତନା ବୋଲନ୍ତି। କେହି ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ, କେହି ଅଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ; କେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେହି ଅନ୍ୟ ବୋଲନ୍ତି। ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପସ୍ଥାପନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନଙ୍କର ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଧାରଣାର ବିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଇ ସମର୍ପିତ, ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣକୁ, ସହଜରେ ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧା, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି, ଚକ୍ରର ଧାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ପରି। ଅଜ୍ଞାନୀ ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ, ସେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଅଣୁଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନ ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ; ଏହା ମାୟା, ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଏହା ଅହଂକାରର ରୂପ।