ଏଠାରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଶ୍ୱାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭକାର ନିର୍ମଳ ଘଡ଼ାର ମୁଖ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କରେ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଶିବଙ୍କର ମହିମାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ମହିମା ସାଂସାରିକ ବିଷର ସାପ ଦ୍ୱାରା ଦଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଜୀବନଦାୟକ ଔଷଧ ସମାନ। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ କେବେ କୌଣସି ଭୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ପରମ ଓ ଅପରମ ମହିମାକୁ ନିଜେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣିଛି, ସେ ନିମ୍ନ ମହିମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପରମ ମହିମାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏଭଳି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି କାରଣ ତୁମେ ଏହାକୁ ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କର ଭକ୍ତ। ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ମହିମାକୁ ଅଦୀକ୍ଷିତ, ଅଶୈବ, କିମ୍ବା ଅଭକ୍ତଙ୍କୁ କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ କହ, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ; ତୁମର ଭଳି ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଶିବଙ୍କର ଏହି ମହିମାକୁ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ କହେ, ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶିବସାମ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ମହିମାକୁ ପଢ଼ିଲେ ଅନେକ ମହାପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ତିନି ବା ଚାରିଥର ପଢ଼ିଲେ ଏହା ଅଧିକ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। କୁ-ଶକ୍ତି ଓ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ମିତ୍ରମାନେ ସମୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ଶୈବ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ମନ ତଥ୍ୟରେ ଅବିଚଳ ହୁଏ। ଶିବ, ଅମ୍ବିକା, ତାଙ୍କର ପରିକର ଓ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ତାହା ମଧ୍ୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲାଭ ହୁଏ। ଯଦି କେହି ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଶୁଧ୍ଧ, ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ମହିମା ଗାଏ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଫଳ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ପାଏ, ତେବେ ସେ ପୁଣିପୁଣି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏଭଳି ଲୋକ ପାଇଁ ଏଠାରେ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କର ରୂପ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ମୋହ ଓ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ଯାଦୁବଂଶୀ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ ଜାଣି, ସେଉଁଠି ଏକକୁ ବହୁରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ପରମେଶ୍ୱର ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଅଧୋ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପ; ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ମହାଦେବ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ। ଅଧୋ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ବିଷୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି ଚେତନାମୟ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି କରାଏ ତେଣୁ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ରୂପ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର; କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ରୂପ କୁହନ୍ତି। ସେମାନେ କହନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଚେତନା, ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅଚେତନ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜଗତ ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ଏକ ରୂପ, କାରଣ ଏହା ତାଙ୍କର ଅଧିନରେ; ମାୟାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଶିବଙ୍କର ପରମ ରୂପକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଷୟର ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ମାୟା କୁହାଯାଏ, ଯଥାର୍ଥ ରୂପରେ ଅବଧାରଣ କୁ ଜ୍ଞାନ କୁହନ୍ତି। ଯାହା ବିଭେଦ ରହିତ, ତାହାକୁ ପରମ କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ବେଦବିଦ୍ ଅସତ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ଶିବ ଦୁଇଟିର ମାଲିକ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ନାଥ କୁହାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ନଶ୍ୱର ଓ ଅକ୍ଷୟ ଦୁଇଟି ଓ ତାହା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ୱର; ଅକ୍ଷୟ କୁ ଅବିକାରୀ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଟି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ରୂପ, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅଧିନରେ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ପରମ, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ କୁହାଯାଏ; ସେ ସାମୂହିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଇଟି ଓ ତାହାର କାରଣ। କିଛି ଋଷି କହନ୍ତି, ଶିବ ପରମ କାରଣ; ସେମାନେ ସାମୂହିକକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କୁହନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି ରୂପ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ଏହି ଦୁଇଟି କାରଣ ହେଉଥିବାରୁ, ଶିବ ପରମ କାରଣ। କାରଣର ଅର୍ଥ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଶିବ ସାମୂହିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଇଟିର କାରଣ; କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ସାର କୁହନ୍ତି। ଯାହା ସମୂହରେ ଅଛି, ତାକୁ 'ଜାତି' କୁହାଯାଏ; 'ବ୍ୟକ୍ତି' ହେଉଛି ଏକକ ରୂପ, ସମୂହ ଓ ଜାତିର ଆଧାର। ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲେ; ତେଣୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶିବ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳର ସାର; ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷକୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତ ଏକୋଇଶି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ; କାଳ ହେଉଛି ପ୍ରଭାବ ବିକାସର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ନାୟକ, ଶାସକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭ କରିବା ଓ ସଂହାର କରିବାର ଏକମାତ୍ର କାରଣ, ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ଓ ଅଜନ୍ମା। ଏହିପରି, ଯିଏ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳର ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ତାଙ୍କର କାରଣ, ଶାସକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା—ମହେଶ୍ୱର। କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭର ଆତ୍ମା କୁହନ୍ତି; ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ବିରାଟ୍ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା। କବିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ପରାତ୍ପର ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଭା, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥାବସ୍ଥା କୁହନ୍ତି; କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ ଜାଣନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ମାତୃ, ମାପ, ମାପିତ, ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ସେ କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, କର୍ମଫଳ, ଉପକରଣ ଓ କାରଣ; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତିର ଆତ୍ମା କୁହନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥାବସ୍ଥା କୁହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଚତୁର୍ଥାବସ୍ଥା ଉପରେ ଜାଣନ୍ତି; କିଛି ଗୁଣହୀନ, କିଛି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।