ମହାଦେବୀ ସ୍ବୟଂ ସ୍ବାଦର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଗିରିଜା ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ନେହର ମୂଳତ୍ୱ, ଏବଂ ଗିରିଶ ତାହାକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଚିନ୍ତନର ଅବସ୍ଥା ସଦା ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ହାତରେ ରହିଛି, ଚିନ୍ତକ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବଜ୍ଞ ଆତ୍ମା, ମହେଶ୍ୱର ନିଜେ। ଭାବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଜଣେ ଅବଗତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଭଗବାନ ନିଜେ ଜ୍ଞାତା ରୂପେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରାଣ ହେଉଛନ୍ତି ପିଣାକୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ; ପ୍ରାଣର ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳରୂପିଣୀ ଅମ୍ବିକା। ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଜଣେ ତାଳ ରୂପକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁଂଜୟ ଭଗବାନ ଏହି ତାଳର ଜ୍ଞାତା ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଦିନ ହେଉଛି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବ, ରାତି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ଆକାଶ ଶଙ୍କର, ଭୂମି ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ସମୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଭୁ, ତଟ ହେଉଛନ୍ତି ପାହାଡ଼ରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା; ବୃକ୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦେବ, ଲତା ହେଉଛନ୍ତି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ନଗରେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ରୂପକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଦେବୀ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପରେ ବିରାଜମାନ। ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦମାଳା ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, ଅର୍ଥର ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା ହୋଇଛି, ସେହି ହେଉଛି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ମହେଶ୍ୱର। ଯାହା କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ପବିତ୍ର, ଧର୍ମମୟ, ଶୁଭ, ସେସବୁ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ରଶ୍ମିର ବିସ୍ତାର ବୋଲି ମହାପୁରୁଷମାନେ କହନ୍ତି। ଦୀପଶିଖା ଯେପରି ଘରକୁ ଅଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଚୟନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଘାସରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିବର ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ନିର୍ମାଣ ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ନିକଟତାନୁସାରେ ଘଟେ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ ଓ ଦାତା; ସେମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧ୍ୟାନ୍ଯ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋ ଅନୁଭବ ଅନୁଯାୟୀ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କହିଲି, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କିପରି କହିଯିବ? ଏହା ତ ସମସ୍ତ ମହାନଙ୍କ ମନକୁ ବି ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ସମଗ୍ର ମନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିର୍ଗତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯେପରି ଅଛି ସେପରି। ଏହି ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେଉଁ ପ୍ରଭା ଦୃଶ୍ୟମାନ, ତାକୁ ପ୍ରକୃତିଜ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅପ୍ରକୃତ, ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଭାକୁ ଜାଣନ୍ତି। ସେହି ପରମ ଅପ୍ରକୃତ ପ୍ରଭା, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମସ୍ତେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଏହା ବିରାଜିତ। ଏହିଠାରେ ଏହି ପ୍ରଭା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆସନ, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୀମା। ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ, ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଟି କୁମ୍ଭର ମୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କୁମ୍ଭକାର ପରି ଶ୍ରମ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଭାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ସଂସାରର ବିଷଧର ଦଂଶିତଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ଔଷଧ ସମାନ, ସେମାନେ କେବେ କିଛିରେ ଭୟ ପାନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ପରମ ଓ ଅପରମ ପ୍ରଭାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିମ୍ନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପରମ ପ୍ରଭାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଭଳି, ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତତ୍ୱ ବି ଉଚିତ ଭାବେ କହିଲି, କାରଣ ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେମୀ ଓ ଯୋଗ୍ୟ। ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ପ୍ରଭାର କଥା ଅଦୀକ୍ଷିତ, ଅଶୈବ, ଅଭକ୍ତଙ୍କୁ କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି କଥା କେବଳ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମୀଜନଙ୍କୁ କହିବା, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ; ତୁମ ପରି ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଯିଏ ଏହି ଶିବପ୍ରଭା ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ କହିଥାଏ, ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବ ସାଂଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ପଠନ କରିବାରେ ଅନେକ ମହାପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଏହାକୁ ତିନି-ଚାରି ଥର ଅଧିକ ପଠିଲେ ଅଧିକ ଅପରାଧ ଦୂରିତ ହୁଏ। ଶତ୍ରୁ ଓ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତି ନାଶ ହୁଏ, ବନ୍ଧୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥାନ୍ତି, ଶୈବ ଜ୍ଞାନ ବଢ଼େ, ମନ ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଶିବ, ଅମ୍ବିକା, ତାଙ୍କ ସେବକ ଓ ପରିକରଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ମିଳେ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ଅତିଚାହିଦା ତାହା ବି ନିଶ୍ଚିତ ମିଳେ। ଯଦି କେହି ଅନ୍ତରେ ପବିତ୍ର, ଶିବଭକ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରେ, ତଥାପି ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ବଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ତେବେ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏପରି ଲୋକ ପାଇଁ କିଛିଏ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ ରୂପ, କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧନ ବିନ୍ଧିତ ଲୋକ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ଯଦୁନନ୍ଦନ, ମହାର୍ଷିମାନେ ପରମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ ଜାଣି, ସେହି ଏକଠାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରନ୍ତି। କେହି କହନ୍ତି ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମର ଅପର ଓ ପର ରୂପ; ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ରହ୍ମ, ମହାଦେବ, ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଅପର ବ୍ରହ୍ମ ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ବିଷୟର ଗଠନ; ପର ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନାମୟ। ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦୁଇଁଟି ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ, ବ୍ରହ୍ମନାୟକ, ସ୍ୱାମୀ—କେହି ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ରୂପ ବି କୁହନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଚେତନା, ଅଜ୍ଞାନ ଅଚେତନା; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ପରମ ଗୁରୁଙ୍କ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମିଶ୍ରିତ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ, ଏହା ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ; ମାୟାକୁ କେହି ଜ୍ଞାନ କୁହନ୍ତି, ଶିବଙ୍କ ପରମ ରୂପ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ବିଷୟର ଅନେକ ଭ୍ରମ ମାୟା, ଯାହା ଯଥାର୍ଥ ରୂପରେ ଜ୍ଞାନ, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଯାହା ନିର୍ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ, ସେହି ପରମ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ତାକୁ ବେଦବିଦ୍ ଅସତ୍ୟ କୁହନ୍ତି।