ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶିବପୁରାଣର ପବିତ୍ର କଥାରେ ଏହିପରି ବିବର୍ଣ୍ନନା ମିଳେ—ଯିଏ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେ ମାନୁ, ଶମ୍ଭୁ ଅଟୁଟ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଶତରୂପା ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଡକ୍ଷ ସେଇ ମହାଦେବ ଓ ପ୍ରସୂତି ସେଇ ପରାଶକ୍ତି। ରୁଚି ଭାବ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଓ ଭବାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ ଲୋକେ ଅକୃତି ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଭୃଗୁ ସେଇ ଦେବତା ଯିଏ ଭଗଙ୍କ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ, ଖ୍ୟାତି ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ମାରୀଚି ହେଉଛନ୍ତି ଧନ୍ୟ ରୁଦ୍ର, ସମ୍ଭୂତି ଶର୍ବଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ସ୍ମୃତିକୁ ଏକଦମ ଉମା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଭାବେ, ପ୍ରୀତି ପିଣାକିଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ପୁଲହ ତ୍ରିପୁରାସୁର ଧ୍ୱଂସକାରୀ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଶିବଙ୍କ ଅତି ପ୍ରିୟ। ଯିଏ ବଳିଧ୍ୱଂସକାରୀ, ସେଇ ବଳି; ଭକ୍ତି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଏଠାରେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ନୁହଁନ୍ତି; ଉମା ଅନସୂୟା ଭାବେ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। କଶ୍ୟପ ସମୟ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ଦେବତା, ଦେବମାତା ମହେଶ୍ୱରୀ। ବଶିଷ୍ଠ ମନ୍ମଥ ଶତ୍ରୁ, ଦେବୀ ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଭାବେ ପ୍ରକୃତ। ଶଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ନାରୀ ମହେଶ୍ୱରୀ। ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ତାଙ୍କର ଅଂଶରୂପ। ପ୍ରଭୁ ଭୋଗତା, ପରାଶକ୍ତି ଭୋଗ୍ୟ; ଯାହା କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ସେ ସବୁ ଉମାର ରୂପ; ଶ୍ରୋତା ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ। ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ, ତାହା ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଶିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ। ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ସବୁ କଥା ସ୍ନେହବାନ୍ତୀ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦ୍ରଷ୍ଟା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର। ରସର ସାର ମହାଦେବୀ, ଶିବ ରସ ଭୋକ୍ତା; ସ୍ନେହର ସାର ଗିରିଜା, ସେହି ସ୍ନେହ ଭୋକ୍ତା ଗିରିଶ। ଚିନ୍ତନର ଅବସ୍ଥା ସଦା ମହେଶ୍ୱରୀ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଚିନ୍ତକ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ମହେଶ୍ୱର। ବୁଝିବାର ଅବସ୍ଥା ଭବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାତା ସେଇ ଦେବ, ଶିରେ କୋମଳ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ। ପ୍ରାଣ ପିଣାକି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନାଥ; ପ୍ରାଣର ଅବସ୍ଥା ଅମ୍ବିକା, ଜଳରୂପିଣୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ। ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକଙ୍କ ପ୍ରିୟା କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ମୃତ୍ୟୁଂଜୟ ନାଥ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦିନ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବତା, ରାତି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ଆକାଶ ଶଙ୍କର, ପୃଥିବୀ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ସମୁଦ୍ର ପ୍ରଭୁ, କୂଳ ପାର୍ବତୀର ଝିଅ; ବୃକ୍ଷ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦେବ, ଲତା ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ନଗରପତି ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦେବତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଦାୟିନୀ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ନାରୀର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦଜାଳ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଶିରେ କୋମଳ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ସତ୍ତା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେଇ ଦେବୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ, ସେଇ ମହେଶ୍ୱର। ଯାହା କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର, ଧାର୍ମିକ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ମହାପୁରୁଷମାନେ କହନ୍ତି—ସେ ସବୁ ତାଙ୍କର ତେଜର ବିକାଶ। ଯେପରି ଦୀପଶିଖା ଘରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଙ୍କର ତେଜ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ—ଘାସରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିବର ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଦୁଇଙ୍କ ନିକଟତାନୁସାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅନୁକ୍ରମରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଦୁଇ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ସଦା ପୂଜିତ, ନମସ୍କୃତ ଓ ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋର ବୁଝିବାଯୋଗ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଆଜି ତୁମକୁ ମୁଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନୁହଁ। କିପରି ଏହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯିବ? ସେ କଥା ସମସ୍ତ ମହାନଙ୍କ ମନ କୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଅତିତ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ତଃସ୍ଥ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବୁଦ୍ଧିରେ ନିସ୍ଥିତ ନୁହଁ, କିମ୍ବା ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଅଛି। ଏହି ପ୍ରକାଶିତ ମହିମା, ପୂର୍ବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭାବେ, ପ୍ରକୃତି; ଯେଉଁମାନେ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପରମ, ଅପ୍ରକୃତ, ଗୁପ୍ତ ମହିମା ଜାଣନ୍ତି। ସେଇ ପରମ ଅପ୍ରକୃତ ମହିମା, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମେତ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଫେରିଯାଆନ୍ତି। ସେଇ ଏଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୀମା—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା। ଏହା ପାଇଁ, ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାଟିର ଘଡ଼ାର ମୁଁହ ବିନା ତ୍ରୁଟି ତିଆରି କରିବା ପରି ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଶିବଙ୍କ ମହିମା ଜାଣେ, ଯାହା ସଂସାର ରୂପୀ ସର୍ପର କଟା ଲୋକଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇଥାଏ, ସେ କେବେ ଭୟ କରେନାହିଁ। ଯିଏ ପରମ ଓ ଅପରମ ମହିମାକୁ ନିଜରୂପେ ଜାଣେ, ସେ ନୀଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ପରମ ମହିମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏପରି ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିବଙ୍କ ପରମ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ତାହାର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କହିଲି, କାରଣ ତୁମେ ତେଜୋମୟଙ୍କ ଭକ୍ତ ଓ ଯୋଗ୍ୟ। ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଶିବଙ୍କ ମହିମା ଅଦୀକ୍ଷିତ, ଅଶୈବ, ଅଭକ୍ତଙ୍କୁ କେବେ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ତେଣୁ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଗୁଣବାନ୍ତ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟକୁ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; ତୁମପରି ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କୁହିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ। ଯିଏ ଏହି ଶିବମହିମା ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ କୁହେ, ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ। ଏହି ଶିବମହିମା ପାଠ କରିଲେ ଅନେକ ମହାପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ତିନି କିମ୍ବା ଚାରିଥର ଅଧିକ ପାଠ କଲେ ଅଧିକ ପାପ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ। ଶତ୍ରୁ ଓ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତି ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ମିତ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଶୈବ ଜ୍ଞାନ ବଢ଼େ, ମନ ସତ୍ୟରେ ନିସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଶିବ, ଅମ୍ବିକା, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ଓ ପରିକରଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚତମ ଭକ୍ତି; ଯାହା ଅନ୍ୟ ଅତିଚାହିଦା, ସେଥିରେ ନିଶ୍ଚୟ ଲାଭ ହୁଏ।