ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରୁ ନିର୍ମିତି ଓ ପ୍ରକାଶର ମୂଳ ଦୁଇଟି ଶକ୍ତି—ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଶିବା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶିବଙ୍କୁ ସଦାଶିବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମନୋନ୍ମନୀ କୁହାଯାଏ। ଶିବ ମହେଶ୍ୱର ଭାବେ ଜଣାଶୁନା, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ମାୟା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୁରୁଷ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ଓ ପ୍ରକୃତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ। ରୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ମହେଶ୍ୱର, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ରୁଦ୍ରାଣୀ। ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ। ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣୀ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶୁଭ ଶମ୍ଭୁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଶୁଭ ଶିବ। ମହେନ୍ଦ୍ର କାମଦେବଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଶଚୀ ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା। ଅଗ୍ନି ମହାଦେବ, ସ୍ୱାହା ଶର୍ବଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗିନୀ। ଯମ ତ୍ରିନୟନ ଦେବ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା। ନିରୃତି ଶୁଭ ପ୍ରଭୁ, ନୈରୃତି ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା। ବରୁଣ ଶୁଭ ରୁଦ୍ର, ବରୁଣୀ ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା। ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ବାୟୁ ଶିବ ଓ ଶିବା ମୋହନୀ। ଯକ୍ଷ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡଳ ଭଞ୍ଜକ, ରିଦ୍ଧି ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା। ଚନ୍ଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ, ରୋହିଣୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଈଶାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ମହାଦେବୀ ସ୍ୱାମିନୀ। ଅନନ୍ତ ଅନେକ ଅଳଙ୍କାର ଧାରି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଅନନ୍ତା। କାଳାଗ୍ନି ରୁଦ୍ର କାଳଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, କାଳୀ କାଳବିଧ୍ୱଂସୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ପୁରୁଷ ମନୁ ଶମ୍ଭୁ, ଶତରୂପା ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଦକ୍ଷ ସତ୍ୟ ମହାଦେବ, ପ୍ରସୂତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ। ରୁଚି ଭବ, ଭବାନୀକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅକୃତି ଭାବେ କୁହନ୍ତି। ଭୃଗୁ ଭଗଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ନାଶକ ଦେବ, ଖ୍ୟାତି ତ୍ରିନୟନଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ମାରୀଚି ଶୁଭ ରୁଦ୍ର, ସମ୍ଭୂତି ଶର୍ବଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଗଙ୍ଗାଧର ଅଙ୍ଗିରାସ୍, ସ୍ମୃତି ଉମା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ, ପ୍ରୀତି ପିନାକୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ପୁଲହ ତ୍ରିପୁର ନାଶକ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଯଜ୍ଞବିଧ୍ୱଂସୀଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଭକ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ତ୍ରିନୟନ ଏଠାରେ ତ୍ରିନୟନ ନୁହେଁ, ଉମାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅନସୂୟା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। କଶ୍ୟପ କାଳବିଧ୍ୱଂସୀ ଦେବ, ଦେବମାତା ମହେଶ୍ୱରୀ। ବଶିଷ୍ଠ କାମଦେବଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଦେବୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ। ଶଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁରୁଷର ରୂପ, ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ ମହେଶ୍ୱରୀର ରୂପ। ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଅଂଶରେ ପ୍ରକାଶିତ। ପ୍ରଭୁ ଉପଭୋକ୍ତା, ଦେବୀ ଉପଭୋଗ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରବ୍ୟ ଉମାଙ୍କ ରୂପ, ଶ୍ରୋତା ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୀୟ ବସ୍ତୁ ଶଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା। ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତକାରୀ ସ୍ତ୍ରୀ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିଶ୍ୱନାଥ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଦେବ। ରସର ସାର ମହାଦେବୀ, ଶିବ ରସ ଉପଭୋକ୍ତା। ସ୍ନେହର ସାର ଗିରିଜା, ସ୍ନେହ ଭୋକ୍ତା ଗିରିଶ। ଚିନ୍ତାର ସ୍ଥିତି ସଦା ମହେଶ୍ୱରୀ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଚିନ୍ତକ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ମହେଶ୍ୱର। ବୁଝିବାର ସ୍ଥିତି ଭବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାତା ଦେବ ଶିଶିର ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ। ପ୍ରାଣ ପିନାକୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରଭୁ; ପ୍ରାଣର ସ୍ଥିତି ଅମ୍ବିକା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳରୂପା। ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକଙ୍କ ପ୍ରିୟା କ୍ଷେତ୍ରର ସ୍ଥିତି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁବିଧ୍ୱଂସୀ ପ୍ରଭୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦିନ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବ, ରାତି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଆକାଶ ଶଙ୍କର, ପୃଥିବୀ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ସାଗର ପ୍ରଭୁ, କୂଳ ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା। ବୃକ୍ଷ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦେବ, ଲତା ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ନଗରେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଦେବମୋହିନୀ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ବିସ୍ତାର ପ୍ରିୟା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଶିଶିର ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥର ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁର, ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ସେଇ ଦେବୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ; ସେଇ ପ୍ରଭୁ ମହେଶ୍ୱର। ଯାହା କି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପବିତ୍ର, ଧର୍ମିକ, ଶୁଭ; ଶୁଭଜନମାନେ କୁହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ତେଜର ବିସ୍ତାର। ଯେପରି ଦୀପର ଶିଖା ଘରକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିର ତେଜ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରଭାସିତ କରେ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ—ତୃଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିବର ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରକାଶ ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିର ନିକଟତା ଅନୁଯାୟୀ ଘଟେ। ଏହି ଦୁଇଁ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ଆଜି ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ। କିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କୁହିଯିବ? ଏହା ସମସ୍ତ ମହାନଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲଙ୍ଘନ କରେ। ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିବେଦିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ତଃସ୍ଥ; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ମନରେ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯେଉଁପରି ଅଛି, ସେପରି ମାତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାଶିତ ମହିମା, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ମୂଳତଃ ପ୍ରାକୃତିକ। ଯେଉଁମାନେ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅପ୍ରକୃତିକ, ଗୁପ୍ତ ମହିମାକୁ ଜାଣନ୍ତି। ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅପ୍ରକୃତିକ ମହିମା, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମସ୍ତେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ସେଇଠି ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିବାସ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା।