ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଶାସିତ ହେବାକୁ ଥିବାରୁ, ଶିବ ଓ ଶିବା ବିଶ୍ୱର ନାୟକ ଓ ନାୟିକା। ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ଦେବୀ; ଯେପରି ଦେବୀ, ସେପରି ଶିବ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ, ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାହାର ଆଲୋକର ସମ୍ପର୍କ ପରି। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆଲୋକ ଛଡ଼ା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଛଡ଼ା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ପ୍ରଭା ଛଡ଼ା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରଭା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେହିପରି ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିମାନ୍ଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଶିବ ଛଡ଼ା ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଓ ଶକ୍ତି ଛଡ଼ା ଶିବ ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଶିବ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପାଇଁ ବିଦ୍ୟମାନ; ସେଉଁଠି ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନାଶୀଳ ଶକ୍ତି, ଶିବ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଯେଉଁଠି ସେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଅନେକ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ତଥାପି ଶିବଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ସହ ସମାନ ସ୍ୱଭାବର। ସେଉଁଠି ସେ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନାଶୀଳ ଶକ୍ତି, ସୃଜନଶୀଳ ସ୍ୱଭାବର, ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ଏହି ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ମାୟା, ତିନି ଗୁଣ ସହିତ ତିନିପ୍ରକାର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଶିବ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏହାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ଏକ, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନେକ ଉପଯୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ବିଭେଦ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତା ପାଇ ନିର୍ମାଣର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ତିଳରୁ ତେଲ ବାହାରେ। ତାପରେ, ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, କ୍ରିୟା ନାମକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଶକ୍ତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ପ୍ରଥମେ ନାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନାଦରୁ ବିନ୍ଦୁ ଜନ୍ମ ନେଲା; ବିନ୍ଦୁରୁ ଭଗବାନ୍ ସଦାଶିବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସଦାଶିବରୁ ମହେଶ୍ୱର ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଭାଷାଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ବାଗୀଶା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଶକ୍ତି; ସେ ମାତୃମଣ୍ଡଳରେ ଅକ୍ଷର ରୂପେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ତାପରେ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମାୟା କାଳ, ଭାଗ୍ୟ, ନିୟତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟତିରୁ ଆସକ୍ତି ଓ ପୁରୁଷକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ମାୟାରୁ ପୁନି ଅପ୍ରକଟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ତିନି ଗୁଣରେ ଗଠିତ; ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅପ୍ରକଟରୁ ତିନି ଗୁଣ ଏବେ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ବାହାରିଲା। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି ଗୁଣମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ତିନି ରୂପରେ, ଯାହାକୁ ଗୁଣନାଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ଗୁଣନାଥମାନେ ଠାରୁ ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଠାରୁ ଅସଂଖ୍ୟ କୌଳିକ ଅଣ୍ଡ, ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସ୍ଥାପିତ ଓ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନନାଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଶକ୍ତିର ବିଭାଗ ଶରୀରମାନେ ଭିନ୍ନ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ବିବେଚିତ; ଏହା ଅନେକ ଆକୃତିର, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉଗ୍ର ଶକ୍ତିକୁ ରୌଦ୍ରୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଷ୍ଣବୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଐନ୍ଦ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଧିକ କଥା କାହିଁକି? ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଶକ୍ତି ଏମିତି ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯେପରି ଆତ୍ମା ଦେହକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି, ଯାହା କିଛି ଅଛି—ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ—ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରୁ ଗଠିତ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ କଳା ନାମକ ଶକ୍ତିକୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ବିଶ୍ୱର ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ ସମସ୍ତ କୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି। ତିନି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଶକ୍ତି—ଜ୍ଞାନ, କ୍ରିୟା ଓ ଇଚ୍ଛା—ସହିତ, ପ୍ରଭୁ ଏବେ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଅନନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରକ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ—“ଏହିପରି ହେଉ, ଏହିପରି ନ ହେଉ।” ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ବସ୍ତୁ, ଉପକରଣ, କାରଣ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ତାହାର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁନିଆକୁ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହି ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରି। ଯେପରି ଏହି ତିନି ଶକ୍ତିର ଉଦ୍ଭବ ଶକ୍ତିର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ, ସେପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତା ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଶକ୍ତିମାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଯାହା ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିମାନ୍ରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଶାକ୍ତ ଓ ଶୈବ ଉଭୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଜନ୍ମ ପାଇବାକୁ ପିତା ଓ ମାତା ଦୁହିଁ ଦରକାର, ସେପରି ଭବ ଓ ଭବାନୀ ଛଡ଼ା ଏହି ଚଳନ ଓ ଅଚଳନ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେନାହିଁ; ଜଗତ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀରୁ ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ଉଭୟର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରେ। ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଅବିଭାଜ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରକାଶ ନିଶ୍ଚିତ; ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଓ ସେ ଦେବୀ ଶିବା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶିବଙ୍କୁ ସଦାଶିବ, ଦେବୀଙ୍କୁ ମନୋନ୍ମନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶିବଙ୍କୁ ମହେଶ୍ୱର, ଦେବୀଙ୍କୁ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରୁଷ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରକୃତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ; ରୁଦ୍ର ମହେଶ୍ୱର, ରୁଦ୍ରାଣୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ପ୍ରିୟା। ବିଷ୍ଣୁ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କର ପ୍ରିୟା; ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶିବ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରିୟା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଶମ୍ଭୁ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ହେଉଛି ଶିବ; ମହେନ୍ଦ୍ର କାମଦ୍ୱିଷ, ଶଚୀ ପାହାଡ଼ର ଝିଅ। ଅଗ୍ନି ମହାଦେବ, ସ୍ୱାହା ଶର୍ବଙ୍କ ଅର୍ଧାଙ୍ଗିନୀ; ଯମ ତ୍ରିନୟନୀ ଦେବ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା।