ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ କଥା ଓ ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଛି। ଯେପରି ଏଠି ଜଗତରେ ପିତା ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ପ୍ରତି ଯେତେ ସ୍ନେହ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେପରି ଶିବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସାମାନ୍ୟ ଭାବେ ଜନିତ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। କେହି ଯଦି କୌଣସି ଜୀବକୁ କ୍ଷତି କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଇ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଧାରୀ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେ—ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିଠି ଶିବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଏଇ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅଷ୍ଟ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୂଜା କର। ସେହି ରୁଦ୍ର, ସର୍ବୋତ୍ତମ କାରଣ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶୁଣିଛି ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପରମେଶ୍ୱର, ଶର୍ବଙ୍କ ଅପାର ତେଜରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏବେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ପ୍ରଭୁ ଓ ଭଗବତୀଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ କ'ଣ? କିପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପୀ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୁଏ?" ତେବେ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଲା—"ମୁଁ ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କର ମହିମା ଓ ସ୍ଵରୂପ କେବଳ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବା ଆମ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଶକ୍ତି ସେଇ ମହାଦେବୀ, ଓ ମହାଦେବ ସେଇ ଶକ୍ତିଧର। ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ମହିମାର କେବଳ କିଛି ଅଂଶ। କେତେକ ଜିନିଷ ଜଡ, କେତେକ ଚେତନ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଅଛି। ଯାହା ଚେତନ ଓ ଜଡ ମଣ୍ଡଳରେ ଗତି କରେ, ତାହା ଅଶୁଦ୍ଧ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଏହାଠାରୁ ପରେ, ସେହି ଚିରଶୁଭ ଓ ପରମ। ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ, ଦୁହିଁ ଚେତନ ଓ ଜଡ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଏହି ହେଉଛି ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କର ସ୍ଵାଭାବିକ ଅଧିପତ୍ୟ। ବିଶ୍ୱ ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ଅଧୀନ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ଏହାକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଶିବ ଓ ଶିବା ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱର ନାୟକ। ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ଦେବୀ; ଯେପରି ଦେବୀ, ସେପରି ଶିବ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାହାର ଆଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଭେଦ ନାହିଁ, ସେପରି ଶିବ ଓ ଶିବା ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆଲୋକ ବିନା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ, ଏହିପରି ଶିବ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ବିନା ପ୍ରଭା ଦେଖାନ୍ତିନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ବିନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଇପରି, ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିମାନ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭର। ଶିବ ବିନା ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଓ ଶକ୍ତି ବିନା ଶିବ ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶିବ ନିତ୍ୟ ଭାବରେ ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷରେ ପ୍ରକଟ; ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନ ଶକ୍ତି, ଶିବରେ ନିର୍ଭର। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କର ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ତଥାପି ଶିବଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ ସହ ଏକାତ୍ମ। ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଚେତନ ଶକ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକାରିଣୀ, ନାନା ଭାବେ ବିଶ୍ୱକୁ ବିଭଜିତ କରି, ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ବିନ୍ୟାସ କରନ୍ତି। ସେଇ ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ 'ମାୟା', ତିନି ଗୁଣର ସ୍ୱାମିନୀ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶିବ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଶକ୍ତି ଏକ, ଦୁଇ, ହଜାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ; ବ୍ୟବହାର ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ନାନା ଭାଗକୁ ବିଭକ୍ତ। ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତା ଲାଭ କରି, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ତିଳ ବିଜରୁ ତେଲ ଯେପରି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ଏପରେ, ଶକ୍ତିର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାର ଉଦ୍ବୋଧନରେ ପ୍ରଥମେ ନାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନାଦରୁ ବିନ୍ଦୁ, ବିନ୍ଦୁରୁ ସଦାଶିବ, ସଦାଶିବରୁ ମହେଶ୍ଵର, ଏବଂ ମହେଶ୍ଵରରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଶବ୍ଦଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ବାଗୀଶା କୁହାଯାଏ, ସେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି; ସେ ମାତୃମଣ୍ଡଳରେ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା ରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ। ଏପରେ ଅସିମ୍ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା, ମାୟା କାଳ, ନିୟତି, ଅବିଧାନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଭିଧାନରୁ ଆସକ୍ତି ଓ ଜୀବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପୁନଃ ମାୟାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ତିନି ଗୁଣ ମିଶିତ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାରୁ ତିନି ଗୁଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଉତ୍କଳିତ ହେବାରୁ ତିନି ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣର ନାୟକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରି ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ଅନୁସରି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଦେବତାମାନେ ଅଧିପତି। ଶକ୍ତିର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗ ଦେହର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ; ସେଗୁଡିକୁ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ରୌଦ୍ରୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଷ୍ଣବୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଐନ୍ଦ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ଅଧିକ କଥା କହିବାର କି ଆବଶ୍ୟକତା? ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ, ତାହା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏପରି ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯେପରି ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ବ୍ୟାପ୍ତ କରେ। ତେଣୁ ଯାହା ଅଛି, ଚରାଚର, ସବୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶକ୍ତି 'କଳା' କୁ ପରମାତ୍ମାର ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ତିନି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତି—ଜ୍ଞାନ, କ୍ରିୟା ଓ ଇଚ୍ଛା—ଦ୍ୱାରା ଶିବ ସର୍ବଦା ଶକ୍ତିମାନ୍ ଭାବେ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମହାଦେବଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ନିତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଫଳର ନିୟନ୍ତ୍ରକ, ଯାହାର ସ୍ଵରୂପ—"ଏହା ଏପରି ହେଉ, ଏହା ଏପରି ନ ହେଉ।" ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଫଳ, ସାଧନ, କାରଣ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ, ଏହା ବୁଦ୍ଧି ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ତାହାର ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାବକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହା ଇଚ୍ଛାର ଆକାର ଧାରଣ କରି। ତିନି ଶକ୍ତିର ଉଦ୍ଭବ ଏହି ଶକ୍ତିମୂଳର ସ୍ଵାଭାବିକ ଲକ୍ଷଣ; ଏହିପରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶକ୍ତିର ପ୍ରେରଣାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।