ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଚଳନଶୀଳତାର ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ। ପ୍ରଥମେ, ଯେଉଁ ପରମ ପୁରୁଷ ଜଳର ରୂପରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଗୀତିମାଧୁରୀରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଏକ ଶୁଭ ରୂପ ଅଛି, ଯାହାକୁ ରୌଦ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହି ରୌଦ୍ରୀ ରୂପ ଅନ୍ତର୍ବାହିର ଭାବେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଏହା ଆଲୋକମୟ, ଅବିନାଶୀ ଓ କ୍ରୂର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଉଗ୍ର ନାମକ ରୂପ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଚଳନ ଦେଇଥାଏ, ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ବୋଝି ଏବଂ ନିଜେ ଚଳିଥାଏ। ଭୀମ ରୂପ ସମସ୍ତ ଆକାଶ ଦାନ କରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି। ପଶୁପତି ରୂପ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଧିପତି, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବନ୍ଧନ କାଟିଦିଅନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଶାନ ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି ଏବଂ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ମହାଦେବଙ୍କ ମହାଦେବ ନାମକ ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଅମୃତ ଦେଇ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସପ୍ତ ରୂପ ଉପରେ ଅଠମ ରୂପ ହେଉଛି ନିଜ ଆତ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶିବମୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଗଛର ମୂଳକୁ ପାଣି ଦେଲେ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେପରି ଶିବଙ୍କର ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଶରୀର ଉନ୍ନତି ପାଏ। ଶିବଙ୍କର ଉପାସନା ସମସ୍ତ ଭୟକୁ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ କୃପା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେପରି ପିତା ନିଜ ପୁଅ ଓ ପଉତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଧାରଣ ସ୍ନେହରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କୌଣସି ଜୀବକୁ କ୍ଷତି କରାଯାଇଲେ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରାଯାଏ—ଏହିଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ଯିଏ ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସେହି ଶିବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଉପାସନା କର। ଏହିପରି ଶିବ, ଶର୍ବ, ଅପାର ତେଜଉଁଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ଏବେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ନାୟକ ଓ ନାୟିକାଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ସେଠି ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—କିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ? ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କ ମହିମା ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଶକ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ମହାଦେବୀ, ଏବଂ ମହାଦେବ ଶକ୍ତିର ଧାରକ; ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ତାଙ୍କ ମହିମାର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ଏଠାରେ କିଛି ଜଡ, କିଛି ଚେତନ, କିଛି ଶୁଦ୍ଧ, କିଛି ଅଶୁଦ୍ଧ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଅଛି। ଯାହା ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଚକ୍ରରେ ଘୁରେ, ସେଠି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଅଛି; ଯାହା ତାହାଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ସେହିପରି ଶିବଶୁଭ ଅଛି। ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନରେ ଗଠିତ—ଏହି ହେଉଛି ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ନାୟକତ୍ୱ। ବିଶ୍ୱ ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କ ଅଧୀନ, ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏହା ଶାସିତ ହେଉଛି, ଏହି କାରଣରୁ ଶିବ ଓ ଶିବା ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଅଟୁଟ। ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ଦେବୀ; ଯେପରି ଦେବୀ, ସେପରି ଶିବ—ଏମିତି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାହାର ଆଲୋକରେ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯେପରି ଆଲୋକ ବିନା ଚନ୍ଦ୍ର ଚମକେ ନାହିଁ, ସେପରି ଶିବ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ବିନା ଚମକେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ବିନା ନାହିଁ, ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଭଳି ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିମାନ ଏକାଉପରେ ଏକ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଶିବ ବିନା ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ବିନା ଶିବ ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶିବ ସଦା ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ସେଠି ଶକ୍ତି ଶିବ ଉପରେ ନିର୍ଭର ଏକ ପରମ ଚେତନ ଶକ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଯାହାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କର ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ସେ ଏକା ଅନେକ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସହ ଏକ ଏକାତ୍ମତା ରଖନ୍ତି। ସେଠି ଶକ୍ତି ଏକା ଚେତନ ଶକ୍ତି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତ୍ରୀ, ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିଶ୍ୱକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ଏହି ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ମାୟା ତିନିପ୍ରକାର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଶିବ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏହାରେ ବ୍ୟାପିଛି। ଏହି ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ଅସଂଖ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ, ବ୍ୟବହାର ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସେହି ପରମ ଶକ୍ତି ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ତିଳରୁ ତେଲ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ, କ୍ରିୟା ନାମକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦ (ନାଦ) ଉପଜିଲା। ଶବ୍ଦରୁ ବିନ୍ଦୁ, ବିନ୍ଦୁରୁ ସଦାଶିବ, ସଦାଶିବରୁ ମହେଶ୍ୱର, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଉପଜିଲା। ଏହି ଶବ୍ଦଶକ୍ତିକୁ ବାଗୀଶା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯିଏ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନ ଶକ୍ତି; ସେ ମାତୃମଣ୍ଡଳରେ ଅକ୍ଷରର ରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ, ଅସୀମ ଶକ୍ତି ସଂଚାର ଦ୍ୱାରା, ମାୟା କାଳ, ଦୈବତ୍ୱ, ନିୟତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ସୀମା କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ସୀମାରୁ ଆସକ୍ତି ଓ ପୁରୁଷ ଉପଜିଲେ। ମାୟାରୁ ପୁନି ଅବ୍ୟକ୍ତ ତିନି ଗୁଣରେ ଗଠିତ ହେଲା; ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ତିନି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଉପଜିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛି। ଏହି ଗୁଣମାନେ କ୍ଷୁଭିତ ହେବାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଦେବତା ଉପଜିଲେ, ଯାହାକୁ ଗୁଣନାଥ ବୋଲାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଏହି ସବୁ ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଦେବତାଙ୍କ ଅଧୀନ ରହିଛି। ଶକ୍ତିର ବିଭାଗ ଦେହ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ—ଏହିଠାରେ ମୋଟା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭିନ୍ନତା ଅଛି।