ଏହି ସଂସାରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜଣାଇ ଦେଇଛନ୍ତି ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ—ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଶାନଙ୍କ ରୂପ ଶ୍ରବଣ, ବାକ୍, ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି। ପୁରାଣର ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିପାରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ପୁରୁଷ ନାମକ ଯେଉଁ ରୂପ ରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଚର୍ମ, ହାତ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ବାୟୁ ଉପରେ ଅଧିପତି। ଆଉ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଅଘୋର ନାମକ ରୂପ ଚକ୍ଷୁ, ପାଦ, ରୂପ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ବିରାଜିତ। ବାମଦେବ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ସେମାନେ ରସସ୍ୱାଦ, ଜିହ୍ୱା, ରୁଚି ଓ ଜଳରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ସଦ୍ୟୋଜାତ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପକୁ ନାସିକା, ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଗନ୍ଧ ଓ ପୃଥିବୀରେ ବିରାଜିତ କହାଯାଏ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଦେବ ରୂପ ସଦା ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ଉପାସନା କରିବାକୁ ପ୍ରଶଂସିତ, କାରଣ ଏହିମାନେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଘଟଣାର ମୂଳ କାରଣ। ଏହି ଦେବ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବ, ତାଙ୍କର ଆଠଟି ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମିଶିଛି; ଏମିତି ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ରହିଛି, ଯେପରି ମଣିମାଳା ତାନା ଉପରେ ଗଠିତ। ଏହି ଆଠଟି ରୂପ—ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଶର୍ବ ଆଦି ଆଠ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ମହେଶ ଉପରେ ଅଧିପତି କରନ୍ତି। ଶର୍ବୀ ନାମକ ଶିବ ରୂପ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ମତ। ଯେଉଁ ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ ଜଳ ତାଙ୍କର ରୂପ, ସେଇ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଜୀବନଦାତା। ରୌଦ୍ରୀ ନାମକ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଭିତରେ ବାହାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଆଲୋକମୟ, ଅବିନାଶୀ ଓ ଭୟାନକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଉଗ୍ର ନାମକ ତାଙ୍କର ରୂପ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚଳନ ଦାନ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣବାୟୁ ବହନ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ୱୟଂ ଚଳିତ। ଭୀମ ନାମକ ରୂପ, ସମସ୍ତ ଆକାଶ ଦାତା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଆକାଶତ୍ୱ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବିଭାଜିତ କରନ୍ତି। ପଶୁପତି ରୂପ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସି ଜୀବମାନଙ୍କର ବନ୍ଧନ କାଟି ଦେଇଥାନ୍ତି। ମହେଶଙ୍କ ଇଶାନ ରୂପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାମକ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ମହାଦେବଙ୍କ ମହାଦେବ ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ର, ଅମୃତଦାତା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଷ୍ଟମ ରୂପ ଶିବଙ୍କର ନିଜ ଆତ୍ମା; ସେଉଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ରୂପ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଶିବତ୍ୱର ଅଂଶ। ଯେପରି ଗଛର ମୂଳକୁ ପାଣି ଦେଲେ ଶାଖାପତ୍ର ଫଳିବା, ଏମିତି ଶିବଙ୍କ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଶରୀରର ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ। ଶିବର ଉପାସନା ସମସ୍ତ ଭୟର ଅଭୟଦାନ, ସମସ୍ତ କୃପା ଓ ଶୁଭକାମନା ଦାନ କରେ। ଯେପରି ଏଠାରେ ପିତା ତାଙ୍କର ପୁଅ-ନାତିଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଏମିତି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଶଙ୍କର ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି କେହି କୌଣସି ଜୀବକୁ କ୍ଷତି କରେ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରାଯାଏ—ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଉପାସନା କର; ସେଇ ରୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ କାରଣ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶୁଣିଛି ଯେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପରମେଶ୍ୱର ଶର୍ବଙ୍କ ଅପାର ତେଜ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏବେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ପ୍ରଭୁ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିଳା ରୂପର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? କିପରି ଏହି ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ମିଶିତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ? ମୁଁ ଏହି ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କର ମହିମା ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ମୋ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଶକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ମହାଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ, ମହାଦେବ ଶକ୍ତିଧର; ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ତାଙ୍କର ମହିମାର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ। ଏଠି କିଛି ଜଡ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, କିଛି ଚେତନ; ଶୁଧ୍ଧ-ଅଶୁଧ୍ଧ, ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଦୁଇଁଟି ଅଛି। ଯାହା ଚେତନ ଚକ୍ର ଭିତରେ ଅଚେତନ ଚକ୍ର ସହିତ ମିଶି ଚଳିଛି, ସେଠାରେ ଅଶୁଧି; ଯାହା ଏହା ପରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ମିଶ୍ରିତ; ଏହି ହେଉଛି ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କର ଅଧିପତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ। ବିଶ୍ୱ ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱର ଅଧୀନ ନୁହନ୍ତି; ଏହିଥିରୁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଯେ, ଶିବ ଓ ଶିବା ବିଶ୍ୱର ନାୟକ। ଯେପରି ଶିବ, ସେପରି ଦେବୀ; ଯେପରି ଦେବୀ, ସେପରି ଶିବ—ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାହାର ଆଲୋକ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆଲୋକ ବିନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏମିତି ଶିବ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ବିନା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ। ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ବିନା ନାହିଁ; ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର୍ଷିତ। ଏହିପରି, ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିଧର ଦୁଇଁଟି ଏକାଉପରେ ଏକ ନିର୍ଭର୍ଷିତ; ଶିବ ବିନା ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ବିନା ଶିବ ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶିବ ସଦା ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେଠି ସେଇ ପରାଶକ୍ତି ଚେତନାମୟ, ଶିବ ଉପରେ ନିର୍ଭର୍ଷିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଙ୍କର ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଅନେକ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ତଥାପି ଶିବଙ୍କର ଏକାତ୍ମ ସ୍ୱରୂପ। ସେଉଁଠି ସେଇ ପରାଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକାରିଣୀ, ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଅନେକ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ଏହି ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ମାୟା, ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛି; ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଶିବ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ, ବିଶ୍ୱ ଏହି ମାୟାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଶକ୍ତିମାନ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏକ, ଦୁଇ, ଲକ୍ଷ ହଜାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଏହା ବ୍ୟବହାର ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।