ହେ କୃଷ୍ଣ, ଶୁଣ, ମହେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଅନେକ ରୂପ ବିଷୟରେ, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚାର ଓ ଅଚଳ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ସେଇ ଅପାର ଆତ୍ମା ଶିବ ନିଜ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ମହେଶାନ, ଓ ସଦାଶିବ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତାଙ୍କର ରୂପ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯେଉଁ ଅଂଶକୁ "ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ୟାପ୍ତ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଏହାର ବାହାରେ ନାହିଁ। ଏହି ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି—ଇଶାନ, ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମ, ଓ ସଦ୍ୟ। ଏହି ଦେବଙ୍କର ପଞ୍ଚ ରୂପ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପ୍ରଥମ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ ହେଉଛନ୍ତି ଇଶାନ, ଯିଏ ପ୍ରକୃତିର ଭୋକ୍ତା, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ତତ୍ପୁରୁଷ ନାମକ ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଗୁଣମୟ ପ୍ରକୃତିର ଉପରେ ଅଧିପତି। ପିଣାକଧାରୀ ଅଘୋର ଭାବରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଅଗମ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ମହାଦେବଙ୍କ ବାମଦେବ ରୂପ ଅହଂକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସଦ୍ୟୋଜାତ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଇଶାନ ରୂପ କାନ, ବାଣୀ, ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ। ପୁରାଣ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ପୁରୁଷ ରୂପ ଚର୍ମ, ହସ୍ତ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ବାୟୁ ଉପରେ ଅଧିପତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଅଘୋର ରୂପ ଚକ୍ଷୁ, ପାଦ, ରୂପ ଓ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ବାମଦେବ ରୂପ ରସ, ଜିଭ୍, ମଜା ଓ ଜଳ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ସଦ୍ୟୋଜାତ ରୂପ ଘ୍ରାଣ, ଶିଶ୍ନ, ଗନ୍ଧ ଓ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଅଧିପତି। ଏହି ପଞ୍ଚ ଦେବ ରୂପ ଉତ୍ତମ ଶୁଭ ଲାଗି ସଦା ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ, କାରଣ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର ଏହାଁ ମୂଳ କାରଣ। ସେଇ ଦେବ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ତାଙ୍କର ଆଠ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଗଠିତ; ଏହି ରୂପରେ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ମଣିମାଳାରେ ସୂତା ପରି। ଇଶାନ ମହାଦେବ ଓ ଏହି ଆଠ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୂପ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହି ସବୁ ଉପରେ ମହେଶ୍ୱର ଶର୍ବ ଆଦି ଆଠ ରୂପରେ ଅଧିପତି ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଶର୍ବୀ, ଯାହାକୁ ଶିବ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସଞ୍ଚାର ଓ ଅଚଳ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଉପସଂହାର ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ। ଜଳସ୍ୱରୂପ ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାଣଦାତା ଭାବେ ଗାଉଯାନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ ରୌଦ୍ରୀ ରୂପ ବିତରିତ ଆଲୋକ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଅବିନାଶୀ ଓ କ୍ରୂର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଉଗ୍ର ରୂପ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଚଳନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ୱୟଂ ଚଳିତ। ଭୀମ ରୂପ ସମସ୍ତ ଆକାଶ ଦାନ କରନ୍ତି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଖ ତତ୍ତ୍ୱର ଭାବେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି। ପଶୁପତି ରୂପ ସର୍ବଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଇଥାନ୍ତି। ମହେଶ ଇଶାନ ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି ଓ ଆକାଶରେ ଚଳିତ। ମହାଦେବଙ୍କ ମହାଦେବ ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ର, ଅମୃତ ଦାତା ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମ ରୂପ ତାଙ୍କ ନିଜ ଆତ୍ମା, ଯିଏ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରି, ବିଶ୍ୱକୁ ଶିବତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି। ଯେପରି ଗଛର ମୂଳକୁ ପାଣି ଦେଲେ ସମସ୍ତ ଶାଖା ଫୁଲିଉଠେ, ସେପରି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ବିଶ୍ୱ ଶରୀର ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରେ। ଶିବ ପୂଜା ସମସ୍ତ ଭୟର ଅଭୟ, ସମସ୍ତ କୃପା ଓ ମଙ୍ଗଳ କାରଣ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯେପରି ପିତା ନିଜ ପୁଅ ପୌତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କଲେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦେଖି ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି କେହି କୌଣସି ଜୀବର କ୍ଷତି କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେ; ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶିବଙ୍କୁ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ଅଷ୍ଟ ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ରୁଦ୍ର, ସର୍ବକାରଣ ଭାବେ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶୁଣିଛି ଯେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପରମେଶ୍ୱର ଶର୍ବଙ୍କ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏବେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ପ୍ରଭୁ ଓ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ମା, କିପରି ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ରୂପରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏହି ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱରୂପ କଥା କିଛି କୁହିବି, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଶକ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ମହାଦେବୀ, ମହାଦେବ ଶକ୍ତିଧର; ଏହି ଚଳ ଅଚଳ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ମହିମାର କେବଳ ଅଂଶମାତ୍ର। କିଛି ଜିନିଷ ଜଡ, କିଛି ଚେତନ; ପବିତ୍ର ଓ ଅପବିତ୍ର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଧମ ଦୁଇଁ ଅଛି। ଯାହା ଚେତନା ଚକ୍ରରେ ଅଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ତାହା ଅପବିତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଏହାଠାରୁ ପାରେ, ତାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଭ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଧମ ସବୁ ଚେତନା ଓ ଅଚେତନାର ମିଶ୍ରଣ; ଏହି ଅଧିକାର ଶିବ ଓ ଶିବାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଶାସନ।