ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ମହାନ ଋଷିମାନେ, ବାୟୁଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ପଶୁପତ ଜ୍ଞାନ କ’ଣ? ଶିବ କିପରି ପଶୁମାନଙ୍କର ନାଥ? ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ, ଯିଁଠାର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ, କେମିତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ?” ସେମାନେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, “ହେ ବାୟୁ, ଆମକୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦେହ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା କହ। ତୁମେ ବାକ୍ରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ତୁମପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।” ଏହି ଉପରେ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ନାମକ ମହାନ ଋଷି, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ, ମହେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ପଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଏକଦିନ କୃଷ୍ଣ, ଯିଁଠିଏ ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ଦେବତାମାନେ କିପରି ପଶୁ ଏବଂ ଶିବଙ୍କର ପଶୁପତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ଋଷି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି—ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ। ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁ, କୃଷ୍ଣ ରୂପେ, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି କହିଲେ, “ହେ ପୁଜ୍ୟପାଦ, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ପଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଦେବତା ପଶୁପତି କିପରି ପଶୁମାନଙ୍କର ନାଥ? କେଉଁମାନେ ପଶୁ? କେଉଁ ବନ୍ଧନରେ ସେମାନେ ବନ୍ଧିତ ଏବଂ କିପରି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?” ଏପରି ପ୍ରେରଣାରେ, ମହାନ ଉପମନ୍ୟୁ ଋଷି, ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିଲେ—“ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ନିର୍ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଦେବଦେବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ପଶୁ, ସଂସାର ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନାଥତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ‘ପଶୁପତି’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଅଶୁଦ୍ଧି, ମାୟା ଇତ୍ୟାଦି ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ ଠିକ୍ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରଭୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ—ମାୟା, କର୍ମ, ଗୁଣ ଇତ୍ୟାଦି—ପଦାର୍ଥ ଓ ବନ୍ଧନ ଭାବେ ପରିଚିତ। ମହେଶ୍ୱର ଏହି ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତି। ଏହି ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ସ୍ୱ-କର୍ମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ମହେଶଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରକୃତି ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଉଚିତ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ସେ ଧି (ବୁଦ୍ଧି) ଉତ୍ପାଦନ କରେ; ଧି ଆହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଆହଂକାର ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଏକ ମନ, ଏହିପରି ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏହି ସମସ୍ତ ତନ୍ମାତ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ମହାଭୂତମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତିଆରି କରନ୍ତି। ଏହି ମହାଭୂତମାନେ ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରେ, ଆହଂକାର ମମତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ। ମନ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନେଇଥାଏ; ଶ୍ରବଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ ଧରେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ପଦାର୍ଥ ଧରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଅନ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ; ଏହା ଦେବଙ୍କ ଆଦେଶର ଦ୍ୱାରା। ଏପରି ମନ, ଶବ୍ଦ ଓ କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସ୍ଥିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ସ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କରେନାହିଁ; ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ, କାର୍ମ କ୍ରିୟାଏ ହୁଏ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଦେଶ ଅଟୁଟ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାଏ। ଆକାଶ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ପ୍ରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଭିତରେ ବାହାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବାୟୁ, ଶର୍ବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ବାୟୁ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ହବି ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ପହଁଚାଏ। ଅଗ୍ନି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରନ୍ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଜଳ ସମସ୍ତ ପାଇଁ ଜୀବନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନ କରେ। ପୃଥିବୀ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସଂସାରକୁ ଧାରଣ କରେ; ସେ ଦେବମାନେକୁ ପୋଷଣ, ଦାନବମାନେକୁ ନାଶ ଏବଂ ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଜଳର ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି; ବରୁଣ ସଦା ଏହି ଜଳର ନାଥ। ସେ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଏହି ଆଦେଶରେ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତି; ଯକ୍ଷମାନେକ ନାଥ କୁବେର ଏହି ଆଦେଶରେ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରଭୁ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦମନ କରାଯାଏ; ଶେଷ ନାଗ ଶିବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପୃଥିବୀକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରେ। ଯେଉଁ ହରିଙ୍କ ଅନ୍ଧକାର, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଦାୟକ ରୂପ, ସେଉଁଟି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱ ରୂପରେ ସଂସାରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ନାଶ କରନ୍ତି; ସେ ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସଂସାରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଭୟଭିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ତିନି ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନାଶ କରନ୍ତି; ହରି ଏହି ଆଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତିନିପ୍ରକାର ରୂପରେ ରକ୍ଷା କରେ; କାଳ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନାଶ କରେ। କାଳ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସଂସାରକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ତିନି ଭାଗରେ ସଂସାରକୁ ଧାରଣ, ବର୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦେବଦେବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବର୍ଷା କରେ; ସେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେକୁ ପୋଷଣ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦେବତାମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରପାନ କରନ୍ତି; ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମାରୁତମାନେ ମଧ୍ୟ। ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଭୋଗୀ, ମାନବ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ, କୀଟ, ନିର୍ଜୀବ ପ୍ରାଣୀ—ସମସ୍ତେ; ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଜଙ୍ଗଲ, ହ୍ରଦ, ବେଦ ସହ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ଶାସ୍ତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ତୁତି ଓ ଯଜ୍ଞ—ସବୁ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବିଦ୍ୟମାନ।