ମୁଙ୍ଗାଳ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଦୋଷ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ଉତ୍ସାହର ସହିତ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାପ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଭଗବାନ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ମହାତ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା କ୍ଷୀର ବିଷୟରେ କଥା କହିଥିଲେ। ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଅପରାଧ ରହିତ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ବିଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟର ମାଲିକ, ଏବଂ ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ, ଉପମନ୍ୟୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ କିପରି ପାଶୁପତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ, ବାସୁଦେବ, ଯିଏ ନିତ୍ୟ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ, ମାନବ ଜୀବନକୁ ଗର୍ହିତ ବୋଲି ଦେଖାଇ, ଶରୀର ଶୁଦ୍ଧି କରିଥିଲେ। ସେ ଏକ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ମହାଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଓ ସେ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ସମଗ୍ର ଦେହ ଭସ୍ମ ଲେପିତ, ମୁଣ୍ଡରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ, ଗଳାରେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ଏବଂ ଜଟା ମୁକୁଟ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରିଥିଲେ, ଯେପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଘେରାଯାଏ; ଉପମନ୍ୟୁ ପ୍ରଭାମୟ ଓ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଶିବ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ଶରୀରର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ନମ୍ର ଭାବରେ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଓ ହସ୍ତ ଯୋଗରେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଷ୍ଟୁତି କଲେ। ତାହା ମାତ୍ର ଦେଖି, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସମସ୍ତ ମଳିନତା ଓ କର୍ମମୟ ମାୟା ନଶ୍ଟ ହେଲା। ଉପମନ୍ୟୁ ନିୟମାନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଅଶୁଦ୍ଧି ଦୂର କଲେ, ଭସ୍ମ ଲେପନ କଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ। ପରେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ। ସେଥିଠାରୁ, ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଓ ନିୟମପାଳକ ଋଷିମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ଓ ସେଉଁଠି ସେବା କରିଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ କୃଷ୍ଣ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷରେ, ପ୍ରଭାମୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ; ଶିବ ସାମ୍ବ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଗଣମାନେ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବର ପାଇଁ, କୃଷ୍ଣ ଜୋଡ଼ାହାତରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଯିଏ ଶୋଭାମୟ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ। ଗଣମାନେ ସହିତ ଲୀନ ହୋଇ, ସେ ସାମ୍ବଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଶିବ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସାମ୍ବଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ମହାଦେବ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସାମ୍ବଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ସାମ୍ବ, ଯାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ। ଏଭଳି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପାର କାର୍ଯ୍ୟ, ଋଷିଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଲାଭ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ ପଢ଼ନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣାନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ କ'ଣ? ଶିବ କିପରି ପଶୁମାନଙ୍କ ନାଥ? ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ବଡ଼ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଅପରାଧ ରହିତ କୃଷ୍ଣ କିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ଶଙ୍କରଙ୍କ ରୂପ ବିଷୟରେ, ବାୟୁ, ଆମକୁ କହ। କାରଣ ତୁମେ ବାଣୀରେ ଅନୁପମ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗୁରୁ ନାହାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ମହାଋଷି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ମହେଶ୍ଵର, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ନାମେ ପରିଚିତ, ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଜେ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ। ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ପ୍ରାଣୀ, ଓ ଶିବଙ୍କ ନାଥତ୍ୱ କ'ଣ? ଉପମନ୍ୟୁ ଯେପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ଆପଣମାନେ ମନୋযোগରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁ, କୃଷ୍ଣ ରୂପେ, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ନମ୍ରତା ସହିତ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ—"ଭଗବନ୍ତ, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ଓ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" "ପଶୁପତି କିପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ? କିଏ ପଶୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? କେଉଁ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବନ୍ଧିତ ଓ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କିପରି?" ଉପମନ୍ୟୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ, ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଚିନ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଥା କହିଲେ—"ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଘାସପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେବଦେବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରାଣୀ, ସଂସାର ଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିତ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶିବଙ୍କ ନାଥତ୍ୱ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ପଶୁପତି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଅଶୁଦ୍ଧି, ମାୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ବନ୍ଧିଥାନ୍ତି।" "ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପାସନା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମାତ୍ରେ ସେ ମୁକ୍ତିଦାତା। ଚବିଶିଟି ତତ୍ତ୍ୱ—ମାୟା, କର୍ମ, ଗୁଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଏହା ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବନ୍ଧନ। ମହେଶ୍ଵର ଏହି ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବନ୍ଧିଥାନ୍ତି।" "ଏହି ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀକୁ ତାଙ୍କର କର୍ମ କରାଯାଏ। ମହେଶ୍ଵରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଉଚିତ ଦେଉଛି। ସେ ଧି ଜନ୍ମାଇ, ଧି ଅହଂକାର ଦିଏ, ଅହଂକାର ଦେଶ ଦେଉଛି—ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକ ମନ—ଏବଂ ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ।" "ଦେବଦେବ, ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ମହାଭୂତ ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହ ଗଠନ କରେ।" "ମହାଭୂତ ସମସ୍ତ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ବୁଝେ, ଅହଂକାର ନିଜ ମାନେ।