ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପୋବନରେ, ସର୍ବଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଦେବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସର୍ବଦା ତୁମର ଆଶ୍ରମରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବି; ତୁମେ ମୋ ନିକଟରେ ରହି ପ୍ରମୋଦ ଅନୁଭବ କରିବ,” ବୋଲି ଶିବ ଦୟାପରାୟଣ ଭାବେ କହିଲେ। ଏହିପରି ମାଙ୍ଗଳିକ ବାକ୍ୟ କହି, ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ଦଶ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସମ ରୂପରେ, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଦେଇ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ପାଇ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ, ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏଠାରେ, ଜଗତର ଚକ୍ର ଅବିରତ ଘୂରଣାର କାରଣ, ଯାହାର ଛାତି ଗୌରୀଙ୍କ ଅଂଗର ଦୁଇ ପାହାଡ଼ର କେସର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଶୁଭ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲା। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟାରେ, ଉପମନ୍ୟୁ ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଉଠିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେମାନେ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆସିବା ଦେଖି, ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ବସିଲେ। ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତିରେ, ବାୟୁ, ତାଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନରେ ବସି, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ବାୟୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନିତ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହିପରି କହିଲେ—“ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିଷ୍ଠାତା, ଅଜୟ, ଏହି ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜଗତର ଶକ୍ତି ଯାହାର, ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶରଣାଗତ ହେଉଛି।” ବାୟୁଙ୍କର ମାଙ୍ଗଳିକ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇ, ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାକ୍ୟ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏସବୁ କଥା କହିଛନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ, ଦୌମ୍ୟଙ୍କ ପଛରେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ନେଇଥିଲେ। ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ସେ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ କିପରି ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ?” ବାସୁଦେବ, ନିତ୍ୟ ଅବତାରୀ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରି, ଶରୀର ପରିଶୁଧି କରି, ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଗଲେ। ଋଷିମାନେ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କର ଶରୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମରେ ଆଛାଦିତ, ମୁଣ୍ଡରେ ତିନି ରେଖା, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାଳା ଓ ଜଟା ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପରିବୃତ, ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ବେଦ ଯେପରି ସାସ୍ତ୍ରରେ ପରିବୃତ। କୃଷ୍ଣ, ସେଠାରେ ଦେଖି, ଲୋମ ଫୁଲି, ଭକ୍ତିରେ ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରି, ହାତ ଜୋଡି, ବନ୍ଦନା କଲେ। ଏହି ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୂଷ୍ୟତା ଓ କର୍ମ ମାୟା ନଶ୍ଟ ହେଲା। ଉପମନ୍ୟୁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅଶୁଦ୍ଧି ଦୂର କରି, ତାଙ୍କୁ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ନେଇ, ଉପମନ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ସେଠାରୁ, ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଋଷିମାନେ, ନିୟମ ପାଳନ କରୁଥିବା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, କୃଷ୍ଣ, ପରମ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତିରେ, ପରମ ଦେବ ଶିବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ, ସାମ୍ବ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରଙ୍କ ସହ ବିଭବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଦାନ ପାଇଁ, କୃଷ୍ଣ ହାତ ଜୋଡି, ଶୋଭାମୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହରିଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ। ଅନୁଚରମାନେ ସହିତ, ସାମ୍ବ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଶିବ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସାମ୍ବକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଲେ। ମହାଦେବ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସାମ୍ବକୁ ଦେଲେ, ଏହି ଦାନରେ ସାମ୍ବ, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏପରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅସୀମ କାର୍ଯ୍ୟ, ଋଷିଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ଓ ଶଂକରଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଲାଭ, ସମସ୍ତ କଥା କହିଯାଇଛି। ଯେଉଁଠାରେ କିଏ ଏହି କଥା ପ୍ରତିଦିନ ପଠେ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣାଇଥିବେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାଏ। ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ କ’ଣ? କିପରି ଶିବ ପାଶୁପତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ? କୃଷ୍ଣ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ, କିପରି ଦୌମ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ?” “ହେ ବାୟୁ, ଶଂକରଙ୍କ ରୂପ ବିଷୟରେ ଆମେ ଜଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ତୁମେ ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ତୁମ ପ୍ରଭାବ ସମ କିଏ ନାହିଁ।” ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ମହାଋଷି, ଶିବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ନାନ୍ଦନୀ ପାହାଡ଼ରେ, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ମହେଶ୍ୱର, ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ, କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ସୂତ୍ରରେ, ଦେବତାମାନେ କିପରି ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ନାଥତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ଋଷି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଇଥିଲେ; ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବି, ଆପଣମାନେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପୂର୍ବରୁ, ବିଷ୍ଣୁ, କୃଷ୍ଣ ରୂପେ, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—“ହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବତା ଯେପରି ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମହିମା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। କିପରି ଦେବ ପାଶୁପତି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ? କିଏ ପ୍ରାଣୀ? କିପରି ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ହୁଏ?” ଉପମନ୍ୟୁ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।