ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି ଉତ୍କଳମୟ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏପରି: ଏକଥିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶୀଘ୍ର ମନ୍ଦାର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ ହେଇ। ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ହାତ ଯୋଡି ନମସ୍କାର କରି ଏପରି କହିଲେ—“ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉପମନ୍ୟୁ ନାମକ, ଦୁଧ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରି ସବୁକିଛି ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି; ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ସାହରୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହେଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବି; ତୁମେ ତୁମ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଯାଅ।” ଶିବଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଅମରମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ପିନାକୀ ଦେବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ଧରିଲେ ଏବଂ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଯିବେ। ପରେ ସଦାଶିବ, ଦେବ, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ, ମହାନଗ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ଧରି ଏକ ଚମତ୍କାର ପ୍ରଶ୍ସ୍ତ ଧଳା ହାତୀରେ ଚଢି ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଗଲେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ହାତୀ ଦେବଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଚୌରି ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ାଇଲା, ଇନ୍ଦ୍ର ଶଚୀ ସହିତ ନିଜ ବାମ ହାତରେ ଚମଚମେ ଧଳା ଛତା ଧରିଥିଲେ। ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପରେ, ସେ ଛତା ସହିତ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଭିଭାସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ଧରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୟା ବିତରଣ କରିବାକୁ ଗଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପରେ ଦେଖି, ନମ୍ରତା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନରେ ମୋ ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର ହେଲା; ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସବ।” ଏହିପରି କହି, ଉପମନ୍ୟୁ ନମସ୍କାର କରିଥିବା ଦେଖି, ହରା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପରେ, ଗଭୀର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତୁମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏକ ବର ମାଗ; ମହାମୁନି, ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ, ମୁଁ ତୋତେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି।” ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ଉପମନ୍ୟୁ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ—“ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ଭକ୍ତି ଚାହେଁ।” ଇନ୍ଦ୍ର, ତିନି ଲୋକର ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଯାହାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, କହିଲେ—“ମୋର ଭକ୍ତ ହୁଅ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସଦା ମୋତେ ପୂଜା କର। ମୁଁ ତୋତେ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି; ରୂଦ୍ର, ନିରାକାର ଉତ୍ତମକୁ ଛାଡିଦେ।” ଆଉ କହିଲେ—“ରୂଦ୍ର, ନିରାକାର, ତୋତେ କଣ ଉପକାର କରିବ? ସେ ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଦେମନ ପରି ହୋଇଯାଇଛି।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଉପମନ୍ୟୁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହାକୁ ଧର୍ମର ବାଧା ଭାବି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆପଣ ଭବଙ୍କୁ ଅବମାନ କରି କହିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ନିର୍ଗୁଣ ଦେବକୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଭବ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନ୍ୟ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶଙ୍କ ପିତା, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ତରୀଣ, ତାଙ୍କୁ ଏବେ ଜଣାନି। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଯେଉଁ ସତ୍-ଅସତ୍, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିତ୍ୟ, ଏକ ଓ ଅନେକ କୁ କହନ୍ତି, ମୁଁ ସେ ଉତ୍ତମକୁ ଚୟନ କରିଛି। ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ଫଳଦାତା, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଯେଉଁ ଉତ୍ତମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ମୁଁ ସେ ଉତ୍ତମକୁ ଚୟନ କରିଛି। ଶମ୍ଭୁଠାରୁ ଉପରି କିଛି ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସ୍ରଷ୍ଟା, ଗୁଣମାନ୍ୟ ଉପରି। ଏଠାରେ ଆଉ କି କହିବି? ଏବେ ମୁଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁମାନ କରିଛି; ଯଦି ଆଗକୁ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଭବଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣିଥିଲି, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ଦେହ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ; ଏପରି କଲେ ଶିବଲୋକକୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବା ହୁଏ। ମୋ ଦୁଧ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଏଉଁଥିରେ ଛାଡିଦେଉ, ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ନିମ୍ନତମ, ଶିବଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ବଧ କରି, ଏହି ଦେହ ଛାଡିଦେବି।” ଏପରି କହି, ଉପମନ୍ୟୁ ନିଜ ଦୁଧ ଆଶାକୁ ଛାଡିଦେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭସ୍ମ, ଅଘୋର ଅସ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଛାଡ଼ି ଦେଇ ଉପମନ୍ୟୁ ଗର୍ଜନ କରିଲେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚରଣ ଚିନ୍ତା କରି, ଉପମନ୍ୟୁ ନିଜ ଦେହ ଦ୍ରବିଭୂତ କରିବା ପାଇଁ ତପସ୍ୟାରେ ଅନ୍ୟତମ ଏକାଗ୍ରତା ରଖିଲେ। ଏପରି ଉପମନ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିବା ବେଳେ, ଭାଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁର ନାଶକ ଭଗବାନ ଶିବ ନିଜେ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଏକାଗ୍ରତାକୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ। ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନନ୍ଦୀ, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଅଘୋର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଧରି ମଧ୍ୟରେ ଫେଙ୍ଗିଲେ। ଏହିପରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଧରି ଶିପ୍ରାକୁ ଦେଖାଇଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଶିରୋଭୂଷଣ ଅଲଙ୍କୃତ। ଶିବ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ହଜାର ଦୁଧର ସାଗର, ନେକ୍ତରର ସାଗର, ଦହିର ସାଗର ଓ ଘିଅର ସାଗର ଦେଖାଇଲେ। ଶିବ ଏହି ଶିଶୁ ପାଇଁ ଫଳର ସାଗର, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାକାନ୍ତି ସାଗର, ଏବଂ ମଣ୍ଡା ଦେଇ ଏକ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଇଲେ। ଏହିପରି ଦେବତା, ଦେବୀ ସହିତ, ବୃଷ ଉପରେ ବସି, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଦଳ ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ ଭଳି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ଦେଖାଗଲେ।