ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିଲା ପରେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ହିମାବତ୍ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ । ସେଠି ସେ ବାୟୁ ମାତ୍ର ଖାଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଏକାଗ୍ରତାରେ ରହିଲେ । ଉପମନ୍ୟୁ ଏଠି ଏଠି ଆଠଟି ଇଟିର ଏକ ବେଦୀ ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ମାଟିର ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଏବଂ ଅମ୍ବିକା ସହିତ ତାଙ୍କ ପରିକରମାନେ, ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ । ଅପରିମିତ ଭକ୍ତି ସହିତ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟର ଫୁଲ ଦେଇ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିରହିଲେ । ଏହି ଭଳି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଯୁବକ ଏବଂ ଏକାକୀ, ଅତି କ୍ଷୀଣ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ମନ ଶିବରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ମାରୀଚିଙ୍କ ଶାପରେ ପୂର୍ବରୁ ରାକ୍ଷସ ହୋଇଯାଇଥିବା କିଛି ଋଷି, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ ଦେବା ପାଇଁ ଦେମୋନିକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ କ୍ଷୁଭିତ କଲେ । ଏମିତି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉପମନ୍ୟୁ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ସେ ସବୁବେଳେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସ୍ୱରେ "ନମଃ ଶିବାୟ" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ । ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଏହି ଭକ୍ତିମୟ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷି ଏକାଠି ହୋଇ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚଳାଚଳ, ଋଷିମାନେ ସହିତ—ପ୍ରଭାମୟ ହୋଇଯାଇଲା । ତା’ପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦେହରେ ଦୀପ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ ଏବଂ ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଘଟିଥିବା ସବୁ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ । ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଏହି କ’ଣ ଘଟିଲା?"—ଏବଂ କାରଣ ବୁଝି, ସେ ଶୀଘ୍ର ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ । ସେଠି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ନମସ୍କାର କରି, ଦୂଃଖ ଭରା ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: "ପ୍ରଭୁ, ଉପମନ୍ୟୁ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୁଧ ଆଶା କରି ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ ।" ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବି, ତୁମେ ତୁମ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେର ।" ଶିବଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏଉଁ ସମୟରେ, ପିନାକୀ ଭଗବାନ୍, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଯିବାକୁ ମନସ୍କାର୍ଷ କଲେ । ସଦାଶିବ, ଦେବ, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାନାଗମାନେ ସହିତ, ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ୱେତ ଏରାବତ ହାତୀରେ ଚଡ଼ି ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ତପୋବନକୁ ଗଲେ । ସେ ଶ୍ୱେତ ହାତୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଚାମର ଦେଇ ପଖା କରୁଥିଲା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶଚୀ ତାଙ୍କ ବାମ ହାତରେ ଧଳା ଛତା ଧରିଥିଲେ । ଏହି ଭାବରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଯେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେପରି ସଦାଶିବ ଇନ୍ଦ୍ର ରୂପରେ ଅପୂର୍ବ ଦିପ୍ତି ଧାରଣ କଲେ । ଏଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ କୃପା କରିବାକୁ ଆସିଲେ । ଉପମନ୍ୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ରୂପରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାଥା ନମାଇ କହିଲେ: "ଦେବେଶ, ମୋର ଆଶ୍ରମ ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା; ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଆପଣ ସ୍୵ୟଂ ଏଠି ଆସିଛନ୍ତି ।" ଏପରି କହି, ଉପମନ୍ୟୁ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରିଥିବା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ରୂପୀ ହର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମ ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏକ ବର ମାଗ । ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ, ମୁଁ ତୁମ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେବି ।" ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଉପମନ୍ୟୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମୁଁ ଶିବଭକ୍ତି ଚାହେଁ ।" ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତିନି ଲୋକର ନାୟକ, କହିଲେ, "ମୋ ଭକ୍ତ ହ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସବୁବେଳେ ମୋତେ ମାତ୍ର ପୂଜା କର । ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି; ରୂପରହିତ ରୁଦ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କର ।" "ରୂପରହିତ ରୁଦ୍ର ତୁମ ପାଖରେ କ’ଣ କାମର? ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଦାନବ ସମାନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଉପମନ୍ୟୁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏହା ଧର୍ମର ବିଘ୍ନ ବୋଲି ଭାବି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଆପଣ ଭବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଆପଣ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କୁ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ମୁଁ ସତ୍ୟକୁ କହେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେନି, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଏବଂ ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ ଶିରୋମଣି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶଙ୍କ ପିତା, ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ । ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍-ଅସତ୍, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିତ୍ୟ, ଏକ ଓ ଅନେକ ବୋଲି କହନ୍ତି—ମୁଁ ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ୟକୁ ଚୟନ କରେ ।" "ଯିଏ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ତର୍କରୁ ଅତୀତ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ଫଳଦାତା, ଯାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୂଜନ୍ତି—ମୁଁ ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମକୁ ଚୟନ କରେ । ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେଙ୍କ ସୃଷ୍ଟା, ଗୁଣାତୀତ—ତାଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ ।" "ଏବେ ଆଉ କ’ଣ କହିବି? ମୁଁ ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଧ୍ୟାନ କରିଛି; ଯଦି ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଭବଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣିଥିଲି, ତେବେ ଏହି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବି; ଏହିପରି କଲେ ଶୀଘ୍ର ଶିବଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ ।" "ମୋର ଦୁଧ ପ୍ରାର୍ଥନା ରହିଲା; ହେ ଅଧମ ଦେବ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଶିବାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ଵଂସ କରି, ଏହି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବି ।" ଏପରି କହି, ଉପମନ୍ୟୁ ନିଜ ଦୁଧ ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଧ୍ଵଂସ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ । ତା’ପରେ, ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର ସଂଯୁକ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭସ୍ମ ନେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଝାଲି ଦେଲେ ଏବଂ ଗଜ୍ଜନ କଲେ । ଶିବଙ୍କ ଚରଣ ଧ୍ୟାନ କରି, ଉପମନ୍ୟୁ ଶରୀର ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବାକୁ ଯୋଗାଗ୍ନିରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ । ଏହିପରି ଉପମନ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିବା ବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ଭଗାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ଶିବ ନିଜେ ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ କ୍ଷିପ୍ତି ଦେଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ।