ଉପମନ୍ୟୁ, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ସହିତ ମିଠା ଦୁଧ ପିଇ ତୃପ୍ତି ପାଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମା, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ତପସ୍ୱିନୀ, ମୋତେ ଗାଈର ଦୁଧ ଦିଅ; ମୁଁ ଅଳ୍ପ, ହାଲୁକା ଦୁଧ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମିଠା ଦୁଧ ଚାହେଁ।” ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ ମାଆ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ବହୁତ ସ୍ନେହରେ ବାହୁଡ଼େ ଧରି, ଦୁଃଖରେ ଏକାନ୍ତ ଦୟାରେ କାନ୍ଦିଲେ, ନିଜର ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ମନେ ପକାଇ। ଉପମନ୍ୟୁ ପୁଣିପୁଣି “ଦିଅ, ଦିଅ” ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଉପାୟ ଭାବିଲେ। ସେ ଝାଞ୍ଚ କରିଥିବା ଗଛବିଜ ଦେଖି, ସେଗୁଡିକୁ ଚକି, ପାଣି ମିଶାଇ ଏକ ନକଲି ଦୁଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତାପରେ, ସେ ମାୟାରେ ଡାକି, “ଆ, ଆ, ପୁଅ” ବୋଲି ଡାକି, ଦୁଃଖରେ ପୁଅକୁ ଗଳେ ଲଗାଇ, ସେହି ନକଲି ଦୁଧ ଦେଲେ। ମାଆ ଦେଇଥିବା ଏହି ନକଲି ଦୁଧ ପିଇ, ଉପମନ୍ୟୁ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଏହା ଦୁଧ ନୁହେଁ।” ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ମାଆ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘିଲେ, ହସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପଦ୍ମସମ ଚକ୍ଷୁ ମୁଛି, କହିଲେ— “ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାତାଳରେ ରତ୍ନଭରା ନଦୀ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟହୀନ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, କିମ୍ବା ଦୁଧର ଖାଦ୍ୟ—ଏହି ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ନ ହେଲେ କାହାରୁ ମିଳେନି। ସମସ୍ତ କିଛି ଭବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ କିଛି ହୁଏନି। ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭଜୁଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଆମେ ସଦା ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଏଠି ଦୁଧ କେମିତି ପାଇବୁ? ଦୁଧର ଉପାୟ କେଉଁଠି, ପୁଅ? ଆମେ କେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲବାସୀ! ମୁଁ ଏତେ ଦରିଦ୍ର, ଭାଗ୍ୟହୀନ, ତେଣୁ ତୁମକୁ ଏହି ମିଶ୍ରିତ ଓ ଜଳ ମିଶାଇ ତିଆରି କରା ଦୁଧ ଦେଇଛି। ତୁମେ ମାମାଘରେ ଶୁଦ୍ଧ, ମିଠା, ଉବା ଦୁଧ ଖାଇଥିଲ; ତାହାର ରୁଚି ଜାଣି ଖାଇଥିଲ, ଏବେ ସେଇ ଦୁଧକୁ ମନେ ପକାଉଛ। ‘ଏହି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଧ ନୁହେଁ’ ବୋଲି କାନ୍ଦି, ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଛଡ଼ି ତୁମର ଦୁଧ ମିଳିବ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ପ୍ରସାଦ ଭକ୍ତି ସହିତ ସାମ୍ବା ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ—ସେଇ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର କାରଣ। ଏବେ ଆମେ ଧନରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହିଁ; ସେ ଚାହିଦା ଅନୁସାରେ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଆମେ ଏଠାରେ ଧନପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନଥିଲୁ; ତେଣୁ ଆମେ ଦରିଦ୍ର, ତୁମେ ଦୁଧ ପାଉନାହାଁ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ପୁଅ, ସେଇ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦିଲେ ମିଳେନି, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭୁକୁ ଦିଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।” ମାଆଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଭରା ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଉପମନ୍ୟୁ ଛୁଆ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ସାହସରେ କହିଲେ— “ଯଦି ସାମ୍ବା ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯଦି ଶଂକର ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ମା, ତୁମେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼; ସବୁ ଭଲ ହେବ। ମା, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଯଦି ମହାଦେବ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଦେରି କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର, ମୁଁ ଦୁଧର ସାଗର ପାଇବି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମାଆ ମନରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ କହିଲେ— “ପୁଅ, ତୁମେ ଭଲ ଭାବିଛ, ମୋ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ିଲା; ବିଳମ୍ବ କରନି—ସଦା ସାମ୍ବା ସଦାଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ଶିବ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସମସ୍ତର କାରଣ; ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଦାସ। ଆମେ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦାସ, ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶ୍ରୀ ମିଳେ; ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣୁନାହିଁ—ଶଂକର, ସଂସାରର ମଙ୍ଗଳକାରୀ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେକୁ ଛାଡ଼, କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ, ଓ ଭାଷାରେ, ହୃଦୟର ଭକ୍ତି ସହିତ କେବଳ ସାମ୍ବା ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ଦେବମଧ୍ୟର ଦେବ, ଶିବ, ଵରଦାତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ଏହି ନିକଟ ଉପାସନା। ସପ୍ତକୋଟି ମହାମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଣବ ସମେତ, ସବୁ ତାଙ୍କରେ ଲୟ ହୁଏ ଓ ପୁନି ସେଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେମାନେ ଅନୁଗ୍ରହ ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଏକ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ। ଯେପରି ଶିବ ନିଜେ ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସଦା ସମସ୍ତକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷା ଦେବାରେ ଏହା ସମ କିଛି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଛାଡ଼, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଜିଭରେ ରହେ, କିଛି ଅଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶୈବମାନେ ପାଇଁ ତଳମିଶ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରକ୍ଷା ସାଧନ; ଏହା ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଏହି ବିଷୟରେ ଜାଣି, ଏହାକୁ ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ଭଜ। ମୁଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଆଣିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭସ୍ମ ଦେଉଛି, ଏହା ଶୁଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନିସଂସ୍କାରିତ, ବଡ଼ ଅପଦକୁ ଦୂର କରେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଲି—ମୋ ଅନୁମତିରେ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହି ଏକା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ତୁମର ରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ‘ଶିବ ଭବନ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ସେଇ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ତାଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ମାଆଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଉପମନ୍ୟୁ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ ମାଆ କହିଲେ, “ଦେବତାମାନେ ତୁମର କଳ୍ୟାଣ କରୁନ୍ତୁ।