ଏହି କଥା ହେଉଛି ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷି ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ବିଷୟରେ। ସେ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଶିଶୁ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ କିଛି କାରଣରୁ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଏ ଜନ୍ମରେ ଏକ ଋଷିପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ମହାଦେବଙ୍କ ଦୟା ଓ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ଭଲ ଲିଖା ଥିବାରୁ, ଉପମନ୍ୟୁ ଦୁଧ ପାଇବା ଆଶାରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ତପସ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଗ୍ନିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍, ଆପଣକୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଭସ୍ମ—ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ। ଏହି ଶିଶୁ ଉପମନ୍ୟୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ସାଧାରଣ ତପସ୍ବୀ ନୁହେଁ; ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ଶିଶୁଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିବ ଉପାସନାରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ। ଏହି ଦୟା ଓ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ, ସେ କେବଳ ଦୁଧ ଚାହିଁ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ ଶିବ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୀର ସାଗର ଓ ସମସ୍ତ ଗଣଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ଓ ନିତ୍ୟ ଯୁବତ୍ୱ ଦାନ କଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ପବିତ୍ର ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ; କାରଣ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ ହେଉଛି କୁମାରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଭାବେ, କୁମାର ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଚାରକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟରୁ ଜ୍ଞାନ ସମୁଦ୍ର ମିଳିଲା, ଯେପରି ନନ୍ଦନ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ମନରେ ଶିବ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଏତେ ଆସକ୍ତି କିପରି ଆସିଲା? ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ନିଜ ମାଆଙ୍କ କଥା, ଯେପରି ଦୁଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏକ ଦିନ, ଉପମନ୍ୟୁ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସିଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଚୁର ମିଷ୍ଟି ଦୁଧ ପିଇ ବେଶ ତୃପ୍ତ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ଉପମନ୍ୟୁ ଅଳ୍ପ ସ୍ୱାଧୀନ ଦୁଧ ପିଇଲେ ଓ ମନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ହେଲା। ପରେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନ ଭରି ଦୁଧ ପିଇଲେ, ଏବଂ ମାମାଙ୍କ ପୁଅ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ, ଉପମନ୍ୟୁ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମା, ମହାପୁଣ୍ୟବତୀ, ମୋତେ ଗାଈର ଦୁଧ ଦିଅ; ମୁଁ ଏହି ଅଳ୍ପ, ଉପସ୍ନିଗ୍ଧ ଦୁଧ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମୁଁ ବହୁତ ମିଷ୍ଟି ଦୁଧ ଚାହେଁ।” ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଭଲପାଇ ଚାପି ଧରି, ନିଜ ଦରିଦ୍ରତା ମନେ ପକାଇ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ବାରମ୍ବାର “ଦିଅ, ଦିଅ” ବୋଲି କହି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଦେଖି, ମାଆ ଚିନ୍ତା କଲେ କିପରି ପୁଅକୁ ଶାନ୍ତ କରିବି? ତାପରେ, ସେ ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ଖୋଜିଥିବା କିଛି ଶସ୍ୟ ମାନେ ଆଣି, ଦଳି, ପାଣି ମିଶାଇ, ଏକ କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ତିଆରି କଲେ। ସେ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱରେ ଡାକିଲେ, “ଆସ, ଆସ, ମୋ ପୁଅ,” ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ନକଲି ଦୁଧ ଦେଇଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ମାଆଙ୍କ ଦିଆ ଏହି ଦୁଧ ପିଇ, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହା ଦୁଧ ନୁହେଁ।” ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାଆ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ମୋହିଲେ, ଏବଂ କହିଲେ— “ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାତାଳରେ ରତ୍ନମୟ ନଦୀ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟହୀନ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଶିବକୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହି ସମ୍ପଦ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଦୁଧର ଭୋଜନ—ଏହି ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ନହେଲେ କାହାରୁ ମିଳେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କିଛି ଭବଙ୍କ କୃପାରୁ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଦୟାରୁ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭଜୁଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ମୂଢ଼ତାରେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି। ମୁଁ କେଉଁଠି ଦୁଧ ଆଣିବି, ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଛୁ। ଆମ ପାଖରେ ଦୁଧ ଆଣିବା ଉପାୟ କେଉଁଠି? ଆମେ ଦରିଦ୍ର, ଭାଗ୍ୟହୀନ, ଏହି ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପାଣି ମିଶା ନକଲି ଦୁଧ ଦେଇଛି। ତୁମ ମାମାଙ୍କ ଘରେ ତୁମେ ଶୁଧ୍ଧ, ମିଷ୍ଟି, ଉପସ୍ନିଗ୍ଧ ଦୁଧ ଖାଇଥିଲ, ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଜାଣି, ଏଠି ତୁମେ ସେହି ଦୁଧ ମନେ ପକାଉଛ। ଏଠି ଦିଆ ଦୁଧ ନୁହେଁ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଛ, ଏହା ଦେଖି ମୋତେ ଦୁଃଖ ଲାଗେ; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଛଡ଼ା ତୁମେ ଦୁଧ ପାଇବ ନାହିଁ। ଯାହା କି ଭକ୍ତିରେ ସାମ୍ବା ଓ ତାଙ୍କ ସଚିବମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ଅର୍ପିତ, ତାହିଁ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ। ଆମେ ଏଠାରେ ଧନ ଦ୍ୱାରା ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହିଁ; ସେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଛା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ଆମେ ଏଠି ଧନାର୍ଜନ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇଛୁ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଦୁଧ ପାଉନାହିଁ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ କିଛି ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ, ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।” ମାଆଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଉପମନ୍ୟୁ ଶିଶୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖୀ ହେଲେ ନାହିଁ, ସେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କହିଲେ: “ଯଦି ସାମ୍ବା, ପୁଅ, ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯଦି ଶଙ୍କର ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ମା, ତୁମେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼; ସମସ୍ତ ଭଲ ହେବ। ମା, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଯଦି କେଉଁଠି ମହାଦେବ ଅଛନ୍ତି, ବହୁତ ଦିନ ପରେ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କ୍ଷୀର ସାଗର ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି।” ଏହି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ପୁଅଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ ଶୁଣି, ମାଆ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କହିଲେ: “ପୁଅ, ତୁମେ ଭଲ ଭାବିଛ; ମୋ ମନ ଖୁସି ହେଲା। ବିଳମ୍ବ କରନାହିଁ, ସାମ୍ବା ସଦାଶିବଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କର। ଶିବ ସମସ୍ତ ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେଇ ଚରମ କାରଣ; ସେଇ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ସେବକ। ଆମେ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବକ, ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଏହି ସମ୍ପଦ ମିଳେ; ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣି ନାହିଁ—ଶଙ୍କର, ବିଶ୍ୱର ଉପକାରକ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସାମ୍ବା ଓ ତାଙ୍କ ସଚିବଗଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କର।