ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦ୍ୱିଜ ଅପରାଧରେ ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଗ୍ନିର ପରମ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ପରିଚିତ ଭସ୍ମରେ ଆବୃତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଭସ୍ମକୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଗ୍ନିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେଣୁ ଯେଉଁଠି ସଦା ଏହି ଭସ୍ମ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେଉଁଜଣ ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ, ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଭସ୍ମ ଓ ଅଗ୍ନିର ସଂଯୋଗରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ମନ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ଜଣାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ତିନି ଶୁଭ୍ର ଭସ୍ମର ରେଖା ଧାରଣ କରି, ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଭସ୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏପରି ଭସ୍ମଧାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୂତ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ରୋଗମାନେ ଦୂରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଭସ୍ମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ, ଅପବିତ୍ରତା ଦହନ କରେ, ଏହି ଭସ୍ମ ହେଉଛି ସତ୍ତାର ସାର, ସତ୍ତାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରକ୍ଷା, ଓ ରକ୍ଷାଦାନୀ। ଭସ୍ମର ମହିମା ବିଷୟରେ ଆଉ କ’ଣ କୁହିବି? ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଭସ୍ମ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଭସ୍ମ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର, ଶୈବମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ର; ଏହି ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଦୁର୍ଗତି ଦୂର ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ପଶୁପତ ବ୍ରତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରି, ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଧନ ସମାନ ମାନି ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଓ ଭସ୍ମ ସ୍ନାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ, ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ ଶୁଶୁନା ଦୁଧ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏହି ତପସ୍ୟାର ପରିଣତିରେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୀର ସାଗର ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶିଶୁ କିପରି ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବଚନ କରିବାର ଅଅଧିକାରୀ ହେଲେ? କିପରି ସେ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠିତ ହେଲେ? ଏବଂ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା କାଳରେ କିପରି ସେ ରୁଦ୍ରାଗ୍ନିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଭସ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏହି ଶିଶୁ କେବଳ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ, ସେ ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୱାନ। ପୂର୍ବଜନ୍ମର କୌଣସି କାରଣରେ ତାଙ୍କର ସାଧନା ସିଦ୍ଧି ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଋଷିପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ମହାଦେବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଓ ତାଙ୍କର ସୁଭାଗ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ଦୁଧ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, କ୍ଷୀରସାଗର ସହିତ ଶଙ୍କର ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଗଣଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ଓ ଚିରଯୁବନ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶିଶୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦୟାରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; କାରଣ, ପରମ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂ କୁମାରଙ୍କର ଶକ୍ତି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଚାରକ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଭୂମିକା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା; କୁମାର ଏହି ଋଷିଙ୍କଠାରୁ ଜ୍ଞାନସାଗର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେ ନନ୍ଦନ ସମାନ। ତାଙ୍କର ଶିବଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠାର କାରଣ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ମାଆଁଙ୍କ ଦୁଃଖଭରା କଥା, ଯେପରି ଦୁଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି କଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଏକଦିନ, ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବା ସମୟରେ, ଉପମନ୍ୟୁ ନାମକ ଏହି ଶିଶୁ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ପିଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଏହା ଦେଖି ଉପମନ୍ୟୁ କିଛି ଦୁଧ ଇର୍ଷ୍ୟାବଶତଃ ପିଇଲେ। ଆପଣ ଇଚ୍ଛା ମତେ ଦୁଧ ପିଇ, ମାମାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଖି, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଉପମନ୍ୟୁ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମା, ହେ ମହାସାଧ୍ବୀ, ମୋତେ ଗାଈର ଶୁଧ୍ଧ ଦୁଧ ଦିଅ; ମୁଁ ଏହି ଅଳ୍ପ, ଉପସ୍ନିଗ୍ଧ ଦୁଧ ନୁହେଁ, ମଧୁର ଦୁଧ ଚାହେଁ।" ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ସଂଯମିତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଦରିଦ୍ରତା ସ୍ମରଣ କରି କାନ୍ଦିଲେ। ପୁଅ ଉପମନ୍ୟୁ ପୁନିପୁନି "ଦିଅ, ଦିଅ" ବୋଲି କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମାଆଁ ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ବୁଝି, ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତିଲେ। ସେ ଜମା କରିଥିବା କିଛି ଶସ୍ୟ ମାନେ ନେଇ, ତାହାକୁ ଚକିରେ ଘସି, ପାଣି ମିଶାଇ, ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ। "ଆସ, ମୋ ପୁଅ," ବୋଲି ଡାକି, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏହି ନକଲି ଦୁଧ ଦେଇଦେଲେ। ମାଆଁ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ନକଲି ଦୁଧ ପିଇ, ଉପମନ୍ୟୁ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, "ମା, ଏହା ଦୁଧ ନୁହେଁ," ବୋଲି କହିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ମାଆଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘୁଂଘି, ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଅଖି ମୁଛି, କହିଲେ— "ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାତାଳରେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଭରା ନଦୀ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଶିବଭକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏମିତି ଧନ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, କିମ୍ବା ଦୁଧର ଖାଦ୍ୟ—ଏହି ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ କୃପା ବିନା କାହାରୁ ମିଳେନାହିଁ। ଭବଙ୍କ ଦୟାରୁ ସବୁ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ କିଛି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭଜୁଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚୁଥାନ୍ତି। ଆମେ ସଦା ବନରେ ବସୁଛୁ, ଏଠି ଦୁଧ କେମିତି ମିଳିବ? ଦୁଧ ପାଇଁ ଉପାୟ କେଉଁଠି, ଆମେ କେଉଁଠି? ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହି ମିଶ୍ରିତ ଦୁଧ ଦେଇଛି। ତୁମେ ମାମାଘରେ ଶୁଧ୍ଧ, ମଧୁର, ଉତ୍ତମ ଦୁଧ ପିଇଥିଲ, ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଜାଣି, ଏଠି ମଧ୍ୟ ତାହା ଭାବି ପିଇଛଅ। 'ଏହା ଦୁଧ ନୁହେଁ' ବୋଲି କହି, ତୁମେ କାନ୍ଦିବା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପା ବିନା ଦୁଧ ମିଳିବ ନାହିଁ। ଯାହା କିଛି ଭକ୍ତିରେ ସାମ୍ବ ଓ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଅର୍ପିତ, ସେହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ସୌଭାଗ୍ୟର କାରଣ। ଏଠାରେ ଆମେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିନାହିଁ; ସେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଛାନୁସାରେ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଆମେ ଏଠି ଶିବଙ୍କୁ ଧନ ପାଇଁ ପୂଜା କରିନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇଛୁ, ଏବଂ ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଦୁଧ ପାଉନାହଁ।