ଉପଦେଶକଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇବା ପରେ, ଶିଷ୍ୟ ପୂର୍ବାବା ଅଥବା ଉତ୍ତରାବା ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଦର୍ଭା ଘାସରେ ବସି, ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି, ନିଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥାଏ। ସେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତ୍ରୟମ୍ବକ ଓ ଅମ୍ବାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥାଏ। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଅନୁମତି ନେଇଥିଲେ, ଏହିବେଳେ ମଧ୍ୟ ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କରି, କହିଥାଏ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ଛାଡ଼ୁଛି।” ତାପରେ ଲିଙ୍ଗର ତଳେ ଥିବା ଦର୍ଭା ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ରଖିଦିଏ। ଏହାପରେ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦଣ୍ଡ, ଜଟା ଓ ମେଖଳା ହଟାଇଥାଏ; ନିୟମାନୁସାରେ ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ। ଯିଏ ଶେଷ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି, ଏହି ବ୍ରତକୁ ଶରୀରର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଚଳ ଭାବେ ପାଳନ କରେ, ସେ ନୈଷ୍ଠିକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରୁ ଉତ୍ତର, ମହାପାଶୁପତ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ; ସେ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ସେ ମହାବ୍ରତଧାରୀ। ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏପରି ସିଦ୍ଧି ଥିବା କେହି ନାହିଁ; ନୈଷ୍ଠିକ ହୋଇଥିବା ଏହି ତପସ୍ୱୀ, ନୈଷ୍ଠିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଯିଏ ଦିନେ ଦିନେ ଅଥବା ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ବ୍ରତ ରେ ନୈଷ୍ଠିକ ସମାନ ବୁଝାଯାଏ। ଯିଏ ନିୟମରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ଘୃତ ଲେପନ କରି ଦିନ, ଦୁଇ ଦିନ, ତିନି ଦିନ କିମ୍ବା ଏକ ଦିନ ମାତ୍ର ପାଳନ କରେ, ସେ ଏକ ସତ୍ୟ ସନ୍ୟାସୀ। ଯିଏ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବିନା, କେବଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ସଦା ଶିବକୁ ଅର୍ପିତ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ। ଏକ ଶିକ୍ଷିତ ଦ୍ୱିଜାତି, ଏଣି ଭସ୍ମରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ, ମହାପାପ ସହିତ ଦୁର୍ବ୍ୟସନ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦୋଷରୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯାହାକୁ ରୁଦ୍ରଅଗ୍ନିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ, ସେ ଏହି ଭସ୍ମ; ଏହିଭଳି, ଯେଉଁ ଲୋକ ଭସ୍ମରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ସେ ସଦା ଏହି ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ। ଭସ୍ମ ଓ ଅଗ୍ନିର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରି ମନ ଶୁଦ୍ଧ କରିଥିବାକୁ 'ଭସ୍ମସ୍ଥ' କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଦେହରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମ ଲେପନ କରି, ଉଜ୍ୱଳ ତିନି ରେଖା ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରି, ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରିଥାଏ, ସେ 'ଭସ୍ମସ୍ଥ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଭସ୍ମସ୍ଥ ପ୍ରଭାବରେ ଭୂତ, ପିଶାଚ, ଦେମନ ଓ ଦୁର୍ବହ ରୋଗ ଦୂରେ ଭାଗିଯାଏ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହା ଦୀପ୍ତି ଦେଇଥିବାରୁ 'ଭସ୍ମ', ଅପବିତ୍ରତା ଦହିଦେଇଥିବାରୁ 'ଭସ୍ମ'; ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସାର, ସ୍ୱରୂପକାରୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ରକ୍ଷା, ରକ୍ଷାଦାତା। ଭସ୍ମର ମହିମା ବିଷୟରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ମହେଶ୍ୱର ଦେବ ନିଜେ ବ୍ରତରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଭସ୍ମ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର, ଶୈବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଦୁର୍ଘଟନା ଦୂର ହୋଇଥିଲା। ଏହିଭଳି, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ କରି, ଭସ୍ମକୁ ଧନ ସମାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଭସ୍ମସ୍ନାନରେ ଲଗ୍ନ ହେବା ଉଚିତ। ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ ଶୁଷୁନା ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା ଦୁଧ ପାଇଁ; ଏହିପରି, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବ ତାଙ୍କୁ ଦୁଧର ସାଗର ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶିଶୁ କିପରି ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଚାରକ ହୋଇଥିଲେ? କିମ୍ବା ଶିବର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣି, କିପରି ତପସ୍ୟାରେ ଅଚଳ ହୋଇଥିଲେ? ଏବଂ, ତପସ୍ୟା କାଳରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇ, କିପରି ରୁଦ୍ରଅଗ୍ନିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି—ସ୍ୱରକ୍ଷାକାରୀ ଭସ୍ମ—ପାଇଥିଲେ? ଏହି ଶିଶୁ ସାଧାରଣ ନଥିଲେ; ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କିଛି କାରଣରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ଅନୁସାରେ ନିଜ ଦଶାରୁ ଖସି, ଋଷିପୁତ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ମହାଦେବଙ୍କ ଦୟା ଓ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଦୁଧ ଚାହିଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଦୁଧର ସାଗର ସହିତ ଶଙ୍କର ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଗଣର ନେତୃତ୍ୱ ଓ ନିତ୍ୟ ଯୁବାବସ୍ଥା ଦାନ କରିଥିଲେ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦୟାରେ ତାଙ୍କୁ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ମିଳିଥିଲା; ପରମ ଜ୍ଞାନ, ସାକ୍ଷାତ୍ କୁମାର ରୂପରେ ଶକ୍ତିମୟ। ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଚାରକ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ମଧ୍ୟ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା; କୁମାର, ଋଷିଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ସାଗର ଦେଇ, ନନ୍ଦନ ସମାନ ହୋଇଥିଲେ। ଶିବଜ୍ଞାନରେ ତାଙ୍କର ଆସକ୍ତିର କାରଣ ଦେଖାଯାଏ: ନିଜ ମାତାଙ୍କ ବେଦନାଭାବରୁ ଉପଜିଥିବା କଥା, ଦୁଃଖରୁ ଉପଜିଥିବା ମାତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଦୁଧ ଉପଜିବା ପରି। ଏକ ଦିନ, ନିଜ ମାମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ଉପମନ୍ୟୁ ଜଳନ୍ତା ଭାବରେ କିଛି ଦୁଧ ପିଇଲେ, ମାମାଙ୍କ ପୁଅ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଦେଖି ଇର୍ଷ୍ୟା କରି। ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଧ ପିଇ, ମାମାଙ୍କ ପୁଅ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଦେଖି, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉପମନ୍ୟୁ ଆନନ୍ଦରେ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମା, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ତପସ୍ୱିନୀ, ମୋତେ ଗାଁର ଦୁଧ ଦିଅ; ମୁଁ ଅଳ୍ପ, ଉଷ୍ଣ ଦୁଧ ପିଉନି, ଖୁବ ମିଠା ଦୁଧ ଚାହେଁ।” ପୁଅର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ ପତ୍ନୀ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଲେ। ପୁଅକୁ ବହୁ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଜ ଦରିଦ୍ରତାକୁ ସ୍ମରଣ କରି କାନ୍ଦିଲେ। ମନେ କରି ଏବଂ ଭୁଲି, ପୁନଃପୁନି, ଉପମନ୍ୟୁ ଶିଶୁ ମାତାଙ୍କୁ “ଦିଅ, ଦିଅ” କହି, ରୁଦ୍ର ସମାନ ଚମକିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ଦେଖି, ତପସ୍ୱିନୀ ଋଷିପତ୍ନୀ ଏହି ଚାହିଦା ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ଚିନ୍ତିଲେ। ତାପରେ, ଚାଷ ମାନେ ଉଠାଇଥିବା କିଛି ଗୁଣ୍ଡି ଦାନା ଦେଖି, ତାହା ପିସି, ପାଣିରେ ମିଶାଇ, ନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ। ସେ ନିଜ ପୁଅକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, “ଆ, ଆ, ମୋ ପୁଅ,” କହି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହି କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ଦେଲେ। ମାତା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା କୃତ୍ରିମ ଦୁଧ ପିଇ, ଶିଶୁ ଉପମନ୍ୟୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହା ଦୁଧ ନୁହେଁ।