ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଶାଶ୍ୱତ ଏବଂ ଅଶାଶ୍ୱତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିବେଚନା ହୋଇଛି। କେବଳ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଶାଶ୍ୱତ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଧାରକମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ନୂତନ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ଅବସ୍ଥାର ପ୍ରାପ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚଟି ନାମ ଆତ୍ମାଙ୍କ ବିକଳ୍ପ ଉପନାମ ଭାବରେ କହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ନାମ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତି ଓ ତିଣି ପ୍ରକାର ଉପାଧି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏହି ଶିବ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଅଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ ଓ ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧ, ସେ ଚିରନିର୍ମଳ ଅଟୁଟ; ଏହି ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କୁ 'ଶିବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିମ୍ବା, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଗୁଣର ଏକମାତ୍ର ଧନୀ ଥିବାରୁ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଅପବାଦ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ବିବେଚନା କରନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କୁ 'ଶିବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଶ୍ୱର ଏହି ଏକୋଇଶି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଏହି ପ୍ରକୃତିରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ପୁରୁଷ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବେଦରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦକୁ ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଛି, ଶେଷରେ ବେଦରେ ଏହିଠିକୁ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି। ଏହି ପ୍ରକୃତିରେ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଲିନ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ପରମେଶ୍ୱର; ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁର କ୍ରିୟା ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ ତିଣି ଗୁଣର ମିଶ୍ରଣରୁ ଗଠିତ, ପ୍ରକୃତିକୁ ମାୟା ଭାବରେ ଓ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମାୟାଧିପତି ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅନନ୍ତ, ମାୟାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଥିବା, ପରମେଶ୍ୱର ସହିତ ଏକତ୍ୱ ରେ ଥିବା, ସେହି ସମୟର ଆତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୁହିଁ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରନ୍ତି କିମ୍ବା ତାହାର କାରଣ, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ରୁଦ୍ର' ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ। ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମହାଭୂତ, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁରେ ଶିବ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି; ସେହିପାଇଁ ସେଠି ଏବଂ ସେଠି ରୁଦ୍ର ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଶିବ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପିତା, ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପିତା; ଏହି ପିତୃତ୍ୱରେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି। ଯେପରି ଏକ ଚିକିତ୍ସକ ରୋଗର କାରଣ ଜାଣି ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ସେହି ରୋଗ ଦୂର କରିଥାଏ, ଶିବ ମଧ୍ୟ ଭୋଗର ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ଏହିପରି କରନ୍ତି। ସେ ସଂସାରର ଚିରନିୟନ୍ତା, ଏହି ସଂସାରକୁ ମୂଳରୁ ଦୂର କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସଂସାରର ଚିକିତ୍ସକ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଦଶ ଅର୍ଥର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା—ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଅଣୁ ଆତ୍ମାମାନେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଅବରିତ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନ ରହନ୍ତି; ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର କାରଣ, ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ରହନ୍ତି। ସଦାଶିବ ସବୁଠି ଯାହା ଅଛି, ତାହାକୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ଜାଣନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ 'ସର୍ବଜ୍ଞ' ବୋଲି ପରିଚିତ। ଶିବ, ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ରେ ଅଛନ୍ତି; କାରଣ ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଉପରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ପରମାତ୍ମା ନାହିଁ, ସେ ନିଜେ ପରମାତ୍ମା। ଏହି ଅଷ୍ଟନାମ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଦୟାରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଶିବ ଆରମ୍ଭ କରି ପାଞ୍ଚଟି ନାମ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିର ଗଠନ ଗଠିଥିବା ଗଠିକୁ କାଟିଦେବା ଉଚିତ। ନିଜ ଶ୍ରେଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ କାଟି ଏବଂ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ସେଇ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁଳିବା କିମ୍ବା ଅବରୋଧ ନ କରିବା ଭଳି। ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ଭ୍ରୁମଧ୍ୟ, ମୂର୍ଧା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବାନ୍ଧି, ମଧ୍ୟନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶାଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଶିବର ତେଜସ୍ରେ ନେଇ, ବାଣୀକୁ ବିଲିନ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାରାଣା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ବୃଷ୍ଟି ଦେହରେ ପ୍ରସ୍କ୍ଷିପ୍ତ ହେଲାପରେ, ଆତ୍ମାର ଅମୃତ ରୂପକୁ ପୁନଃ ହୃଦୟରେ ଆଣିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶାଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ, ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମରେ, ଭକ୍ତପ୍ରିୟ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର, ମଧୁର ରୂପରେ, ସ୍ପଟିକ ଭଳି ଉଜ୍ୱଳ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୀତଳ ତେଜ ଥିବା ଦେଖି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଦେବଙ୍କୁ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ, ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟନାମ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିର ପୁଷ୍ପ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜା ପରେ, ପୁନଃ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ମନକୁ ନିୟମିତ କରି, ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ନାଭିରେ ଅଷ୍ଟ ହୋମ ଦେଇ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବେଦନ କରି, ଶେଷରେ ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କମଣ୍ଡଳୁର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିବେଦନ କରି, ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶୁଭ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହାର ସ୍ଥାପନା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣ ଓ ପରମ ଯୋଗ ମିଳେ; ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କରାଯାଏ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଏହି ପରମ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କରି ସମସ୍ତେ ପାଶୁପତ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।” ତେଣୁ ଦେବତା କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶିକ୍ଷା, ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ, ଯେପରି ଅଥର୍ବଶିରାସ୍ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।