ସେହିବେଳେ, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବାୟୁନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବାୟୁଦେବ ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ, ଏହି ଋଷିମାନେ ଏଉଁଠି ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଏକ ଅପରୋକ୍ଷ (ପରୋକ୍ଷ) ଓ ଏକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ (ସାକ୍ଷାତ୍କାର)। ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ଥିର, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଦୃଢ଼। ଯାହା ତର୍କ ଓ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ତାହା ଅପରୋକ୍ଷ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉଦୟ ହୁଏ। ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଅନିବାର୍ୟ, ଏହି ବିଷୟରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଉତ୍ତମ ସାଧନା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।” ଏହା ସୁନି, ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ଉତ୍ତମ ସାଧନା କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ? ଏହାର ସାଧନ କ’ଣ, ମାରୁତ, ଆପଣ ଆମକୁ ଏହି ଦିନ କହନ୍ତୁ।” ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—“ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଶୈବ ଧର୍ମ, ଯାହାକୁ ପରମ ସାଧନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ନିଜେ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ତମ ସାଧନା ପଞ୍ଚପ୍ରକାରର—କର୍ମ, ତପସ୍ୟା, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟରୁ ଉତ୍ତମ। ଏହି ସବୁ ଓ ଏହାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ସାଧିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଅପରୋକ୍ଷ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଉଭୟ ଥାଏ, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ସୁପରିଚିତ ଉତ୍ତମ ଓ ଅନୁତ୍ତମ ଧର୍ମ ଦୁହିଁଟି ଅଛି; ‘ଧର୍ମ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଯୋଗରେ ପରିଣତ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶୀର୍ଷରେ ରହିଛି, ଅନୁତ୍ତମ ଧର୍ମ ତଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯିଏ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମର ଅଧିକାରୀ, ସେଠାରେ ଏହା ସ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନ୍ୟଥା ସାଧାରଣ ଲୋକ ପାଇଁ ଅନୁତ୍ତମ ଧର୍ମ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସାଧନା ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମର୍ଥିତ। ଶୈବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ, ଯାହାକୁ ପରମ ସାଧନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିଛି ଅଂଶରେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ। ଏହା ଶୈବ ଆଗମ ଓ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଉପାଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରିୟା ଓ ଅଧିକାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶୈବ ଆଗମ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓ ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ; ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆଗମ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର, ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମନ୍ୟାଯାଏ। ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଗମ ପ୍ରଥମେ ଦଶପ୍ରକାର, ପୁନର୍ବାର ଅଠାର ପ୍ରକାର, କାମିକ ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଭାବେ ମାନ୍ୟ। ଶାସ୍ତ୍ର ସାର ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଏଠାରେ ପରମ ପଶୁପତ ବ୍ରତ ଓ ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଯାଏ। ଯୁଗ ଯୁଗରେ, ଯୋଗାଚାର୍ୟ୍ୟ ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶିବ ନିଜେ ସମୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ସାରାଂଶରେ, ଏହି ଚାରି ମହାମୁନି—ରୁରୁ, ଦଧିଚି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଉପମନ୍ୟୁ—ପ୍ରଧାନ ପଶୁପତ ଆଚାର୍ୟ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏମାନେ ଗ୍ରନ୍ଥ ସମୂହର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ; ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ପରମ୍ପରା ଶତ ହଜାରରେ ଅଛି। ସେଠାରେ ଚାରିପ୍ରକାର ଆଚରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରୁ ପଶୁପତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ। ଏହିକାରଣ ଉତ୍ତମ ସାଧନା ପଶୁପତ ଯୋଗ ବୋଲି ମନ୍ୟ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଯୋଗିତ ଯେଉଁ ସାଧନା, ଏହିଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହି ଯୋଗ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ନାମରେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ; ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶୈବ ଜ୍ଞାନ ଶୀଘ୍ର ଉଦୟ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତମ ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ; ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼, ଶିବ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କର କୃପାଦ୍ୱାରା ପରମ ଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷତା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଦୁଃଖର କାରଣରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ଏପରେ, ଜୀବ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ ଶିବ ସମାନ ହୁଏ; ଏହି ସାଧନା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଶିବ, ମହେଶ୍ୱର, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ପିତାମହ—ଏହି ମୁଖ୍ୟ ନାମ ଅଟୁଟ ଚିକିତ୍ସକ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ଅଷ୍ଟନାମ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପରିଚୟ; ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ ନାମ ‘ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ’ ଆଦି ଅନୁସାରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ‘ସଦାଶିବ’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ ପଞ୍ଚ ଉପାଧି ସହିତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଉପାଧି ନାଶ ହୁଏ, ସେଇ ନାମ ମଧ୍ୟ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅମର; ଅବସ୍ଥାଧାରୀ ଅନିତ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ ଅବସ୍ଥା ଚ୍ୟୁତି ହୁଏ, ଅବସ୍ଥାଧାରୀ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ରୂପାନ୍ତର ଆସେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ ନାମ ଆତ୍ମାର ପର୍ୟାୟ ନାମ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ନାମ ମୂଳକାରଣ ଓ ତ୍ରିବିଧ ଉପାଧି ସହିତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଏ। ପୂର୍ବ ଦୂଷଣ ନଥିବା ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ, ସେ ଚିରଶୁଦ୍ଧ; ଏହିକାରଣ ତାଙ୍କୁ ‘ଶିବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିମ୍ବା, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଗୁଣର ଏକମାତ୍ର ଧାରୀ ଭାବେ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ଶିବ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ତେଇସି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରକୃତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ପରେ, ପୁରୁଷ (ପ୍ରକୃତିର ୨୫ତମ) କୁ ସର୍ବୋପରି କୁହାଯାଏ। ବେଦାର ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ‘ଧ୍ୱନି’ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ, ଏବଂ ବେଦର ଶେଷରେ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞେୟ ପଦାର୍ଥ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ପରମେଶ୍ୱର। ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହେଉଥିବା ଯାହାଠାରୁ ଉପରେ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁଟିର କ୍ରିୟା ଯାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର, ସେହି ପରମେଶ୍ୱର।