ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀରେ କୁହାଯାଉଛି—ମାୟା ସନ୍ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ବିଶେଷ ତିନିପ୍ରକାର କାରଣ ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା ତଳେ ବସିଥାଏ ଏବଂ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମା, ଯାହାକୁ ପରମାତ୍ମନାମ ଦିଆଯାଇଛି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, କିଛି ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି। କିଛି ଜୀବ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସାଧାରଣ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରେ; ଶୈବମାନେ ଶାନ୍ତିରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ମାହେଶ୍ୱରମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହାପରେ। ଜ୍ଞାନ ମଣ୍ଡଳରେ ରୌଦ୍ରମାନେ, ନିଷ୍ଠା ମଣ୍ଡଳରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ, ସଂହାର ମଣ୍ଡଳରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଧାନ ଦେୱ ଜନ୍ମ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ମାନବ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ମିଶି ଚୌଦ୍ଦଟି ହୁଏ। ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥା ପୁନର୍ଜନ୍ମଶୀଳ ଆତ୍ମାର ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ; ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ମାନେ ଅଶୁଦ୍ଧତା ନଥିବା ଦ୍ଵାରା ବୁଝାଯାନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ କଚ୍ଚା, ପରେ ପକ୍କ। ଅଶୁଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ କଚ୍ଚା କିମ୍ବା ପକ୍କ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହିଠାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ ହୁଏ; କଚ୍ଚା ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ପକ୍କ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିଲେ କ୍ରମେ ଉନ୍ନତି ହୁଏ। ଗୋପଶୁ ଭଳି ବନ୍ଧିତ ଆତ୍ମା ତିନିପ୍ରକାର—ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଅଶୁଦ୍ଧତା ସହିତ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିବା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଦୁଇ ଥିବା ମଧ୍ୟମ, ତିନି ଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ତିନି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିବାମାନେ ଦୁଇ ଓ ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିବାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ, କ୍ରମାନୁସାରେ; ଏଭଳି ଉପାଧି ଭିନ୍ନତା ବିଶ୍ୱରେ କଳ୍ପିତ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିବାମାନଙ୍କୁ ଶିବ ଏକାଏକି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ଅଶିବ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ, ଯଥାଯଥିକ। ଏହିପରି ରୂପେ, ରୁଦ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ଅରୁଦ୍ର ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ମହାପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶତଶଃ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ମାୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗ ପ୍ରତିକ୍ରମାନୁସାରେ ଅମୃତ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ସ୍ୱର୍ଗ ଯାଏଁ, ମହାମାୟା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଶ୍ୱପତିମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଅଭିଲମ୍ବ ଶେଷରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନିୟୋଜିତ। ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତା, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଓ ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତା; ଏପରି ଦେବମାନଙ୍କ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ପୂଜିତ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅଶୁଦ୍ଧତା, କଚ୍ଚା ଓ ପକ୍କ ଭାବରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ରୋଗର କାରଣ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଶିବ, ଶମ୍ଭୁ, ସର୍ବୋତ୍ତମ କାରଣ, ସେଉଁଠି ଔଷଧ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶିବ, ଯିଏ ଜୀବମାନେକୁ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରନ୍ତି, ସେ କେମିତି କଷ୍ଟ ଦେଇପାରିବେ? ଏ ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନଥିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଃଖମୟ; ଦୁଃଖ କେମିତି ଦୁଃଖ ନ ହେବ? କାରଣ ଗୁଣ ଚିରସ୍ଥାୟୀ। ଏକ ରୋଗୀ କେବଳ ଡାକ୍ତର କିମ୍ବା ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏନାହିଁ; ଡାକ୍ତର ତାଙ୍କ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ରୋଗୀଙ୍କୁ ରହତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଶିବ ତାଙ୍କ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖମୟ ଜୀବମାନେକୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଡାକ୍ତର ରୋଗର କାରଣ ନୁହଁନ୍ତି, ଏହିପରି ଶିବ ଜଗତ ଚକ୍ରର କାରଣ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅସମତା ତାଙ୍କ ଦୋଷ ନୁହଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଶିବ କେମିତି ତାହାର କାରଣ ହେବେ? ଜୀବମାନଙ୍କ ଜନ୍ମଜାତ ଅଶୁଦ୍ଧତା ତାଙ୍କୁ ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚାଏ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା, ଯାହା ସଂସାରର କାରଣ, ଅବିଦ୍ୟାମୟ ମାୟା ପରି; ଏହା ନିଜେ ନ କରେ, ଶିବଙ୍କ ସନ୍ନିକଟରେ ହେଲେ ଛାଡ଼ି। ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ସନ୍ନିକଟରେ ଲୋହା ଚଳେ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ସାନିଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ କାରଣ ହେବାରୁ, ଏହା ଅପସାରଣ ହେବ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଶିବ, ନିୟନ୍ତା, ସଂସାରକୁ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଶିବ ବିନା ଘଟେନାହିଁ; ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୂଢ଼ ନୁହଁନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଆଜ୍ଞା ରୂପ ଓ ସମସ୍ତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି; ଏହି ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ପ୍ରଥମ ଶାସକ; ତାଙ୍କ ଶାସନରୁ ଆଜ୍ଞା ଆସେ, ତଥାପି ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମୂଢ଼ତାରୁ ଅନ୍ୟଥା ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ୱର ଓ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଅନ୍ତି; ତଥାପି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ମହିମା ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଆକାଶରୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା—‘ସତ୍ୟ, ଓଁ, ଅମୃତ, ସୁମୃଦୁ’—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ଓ ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବାୟୁନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବାୟୁ, ଭାବିଲେ ଯେ ଏହି ଋଷିମାନେ ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ କହିଲେ—‘ଜ୍ଞାନ ଦୁଇପ୍ରକାର: ପରୋକ୍ଷ ଓ ଅପରୋକ୍ଷ। ପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ଥିର, ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୃଢ଼। ଯାହା ତର୍କ ଓ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ତାହା ପରୋକ୍ଷ; କିନ୍ତୁ ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସାଧନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍କର୍ଷ କର, ଯେ ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ବିନା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କର।